Çukurova'da Bir Genç Baytar: Akif'in Adana Yılları

"İstiklal Şairinin Bilinmeyen Adana Yılları" -1-
Çukurova'da Bir Genç Baytar: Akif'in Adana Yılları
Haritadaki memleketin gönülde vatana dönüştüğü yer
Bazı şehirler insanı misafir eder, bazıları ise yeniden doğurur. Mehmet Akif için Adana, ikincisiydi.
Yıl 1896. Üç yıl önce Baytar Mektebi'ni birincilikle bitirmiş, Ziraat Nezareti'nde memurluğa başlamış, yirmi üç yaşında bir genç... Fatih'in dar sokaklarında büyümüş, on beş yaşında babasını kaybetmiş, ertesi yıl Fatih yangınında evini de yitirmiş. Gönlünde divanlar, dilinde gazeller, gözünde İstanbul'un dumanı var. Memleketi henüz kitaplardan tanıyor.
Derken Harbiye Nezareti, Beşinci Ordu'nun süvari alayına at almak için bir heyet kurar ve Ziraat Nezareti'nden bir baytar ister. Seçilen odur. Heyetin başında hocası Baytar Miralay İbrahim Edhem Bey vardır. Yol Adana'dan başlayıp Halep'e, oradan Şam'a uzanacaktır. Genç adam henüz bilmez ama bu, bir memuriyet gezisinden çok, bir ömrün haritasıdır.
Toroslardan inen rüzgâr
Çukurova o yıllarda bambaşka bir dünyadır. İstanbul'dan çok uzak, kültürü, sesi, sofrası bambaşka. Doğu ile Batı'nın, kuzey ile güneyin kesiştiği bu bereketli ova, genç baytarı yayla çadırlarıyla, harman yerleriyle, pamuk tarlalarıyla karşılar.
Akif, ömrünün sonunda Nevzad Ayas'a verdiği son röportajda o günleri anarken, Adana havalisinde dolaştığını ve mesleği gereği köylerle, köylülerle çok sıkı temas ettiğini söyler. Bu sade cümlenin ardında koca bir dönüşüm saklıdır. Kitaplarda okuduğu memleket, burada bir yüze, bir sese, bir sofraya dönüşür.
Adanalının civanmertliğini, sözünün eriliğini, merhametini, cömertliğini, kapısını yabancıya ardına kadar açan misafirperverliğini orada görür. Bir çobanın uzattığı ayranda, bir köylünün böldüğü tuz ekmekte milletin asıl yüzünü tanır. Edebiyat araştırmacılarının Akif'in şiirinde Karacaoğlan'ın, Dadaloğlu'nun sesindeki o sıcaklığı bulmaları belki de bundandır.
Ama ova ona yalnızca güzelliğini değil, yarasını da gösterir. Mithat Cemal'in tespitiyle Adana, Akif'in gözünde hazinelerinin üstünde açlıktan ölen bir masal zenginidir. Toprak bereketlidir ama insan yoksuldur. Genç baytar, memleketin haksız fukaralığının ne demek olduğunu orada kendi gözleriyle görür. Bölgede büyük devletlerin rekabetine, sonradan yaşanacak acıların ilk işaretlerine de orada tanık olur. Anadolu'dan hem İstanbul'a hem de bütün İslam dünyasına bakmayı orada öğrenir.
Mithat Cemal'in deyişiyle bu seyahatlerden dönen Akif, artık memleketini haritadan tanıyan, kâğıt ve mürekkep kokan bir şair değildir.
Bir mum ışığında akşam dersleri
Fakat Adana'nın asıl hediyesi bir insandır.
Bursalı İbrahim Edhem Bey, veteriner hekimliğimizin öncülerindendir. Fransızcayı ve Rusçayı hakkıyla bilen, Doğu'nun ve Batı'nın ilmini hafızasında taşıyan, Feshane ve İzmit Çuha Fabrikası müdürlüklerinde bulunmuş, okula Avrupa'dan getirttiği elli cildi aşkın kitabı bağışlamış bir âlim. Gün boyu at bakmaktan yorgun düşen genç memurunu hemen her akşam karşısına alır. Arapçadan, Farsçadan, Fransızcadan birlikte eserler okurlar.
Akif yıllar sonra o akşamları anlatırken hocasının bir gece bile ona ders vermekten bıkmadığını, onu tanıdığı insanların en ahlaklısı, en seciyelisi olarak bildiğini söyler. Ve o meşhur cümleyi kurar: "Benim sebeb-i feyzim odur."
Yetim büyümüş bir genç için bu, bir ders halkasından çok daha fazlasıdır. Kaybettiği babalık şefkatini, ilmin vakarıyla birlikte yeniden bulmaktır. Kişiliği o akşam sohbetlerinde oturur. Doğu'ya da Batı'ya da sağlıklı bakmayı, eski tarzda gazeller yazarak bir yere varılamayacağını, Batı edebiyatını da tanıması gerektiğini o mum ışığında kavrar.
İbrahim Bey vefat ettiğinde Akif'in kaleminden dökülen mersiye, Safahat'ın ilk kitabına girer:
Demek; görünmeyeceksin ile'l-ebed bana sen.
Demek, uzaktasın ey yâr-ı mihribân benden!
Mersiyenin başına düştüğü notta hocasını, Doğu'nun temiz toprağının yetiştirdiği nadir irfan ve fazilet sahiplerinden biri olarak tanıtır. Bir talebenin hocasına söyleyebileceği en sade, en yakıcı vefa...
Ciddiyetin yanında bir tebessüm
Adana yıllarının Akif'i yalnızca düşünceli bir genç değildir; son derece nüktedandır da. Kahvede bilardo oynayan Adanalı gençleri görünce dayanamayıp söylediği o muzip beyit, hâlâ dilden dile dolaşır: Ayranı henüz midesinde kaynayan delikanlının bilardo sopasına sarılışına takılır.
Ne yazık ki bu tür nükteli beyitlerin pek azını Safahat'a almıştır; çoğu dostlarının hafızasında kalmış, bir kısmı da kaybolmuştur. Ama o beytin ardında, bir genç adamın Çukurova delikanlılarıyla nasıl gönülden kaynaştığını, onlarla birlikte nasıl güldüğünü hissetmemek mümkün değil.
Ovadan filizlenen bir ömür
Akif İstanbul'a bambaşka bir adam olarak döner. Adana'da biriken o tecrübe, yıllar içinde sessizce olgunlaşır. Sırat-ı Müstakim'in ilk sayısı ve orada yayımlanan "Fatih Camii" şiiri, Adana memuriyetinden on iki yıl sonra, 1908'de okuyucuyla buluşur. Safahat'ın ilk kitabı ise 1911'de, otuz sekiz yaşında yayımlanır.
O şiirlerdeki halk, o mahalle kahveleri, o yoksul ama onurlu insanlar, o "hakikat"e duyulan susuzluk... Hepsinin bir köküne Çukurova'nın tozlu yollarında rastlamak mümkün.
Ve ömrün akşamında, 1935 yazında, hasta ve gurbetteyken Antakya'ya davet edildiğinde Akif, kırk yıl önce gençliğinde tanıdığı o sıcak, cömert, misafirperver Çukurova insanıyla yeniden kucaklaşır. Halep'ten geçerek gelir; gençliğindeki yolun izlerini bir kez daha yürür. Bu toprakların insanı, bir genç baytarı bağrına bastığı gibi, yaşlı bir şairi de bağrına basar.
Edebin ve ahlakın okulu
Adana yılları, Akif'e yalnızca bir memleket değil, bir sanat anlayışı ve bir ahlak duruşu kazandırdı. İkisi onda hiçbir zaman birbirinden ayrılmadı.
Edebi değerler. İbrahim Bey'in mum ışığındaki derslerinde Sa'dî ile Lamartine, Hâfız ile Hugo aynı masaya oturdu. Akif oradan, Doğu'nun derinliğini Batı'nın tekniğiyle buluşturan bir şair olarak kalktı. Klasik aruzu, sokakta konuşulan Türkçenin rahatlığıyla yoğurmayı; kahveyi, pazarı, mahalleyi, yoksul bir ailenin evini şiire taşımayı öğrendi. Çukurova'da tanıdığı halk, Safahat'ın sayfalarında nefes alan karakterlere dönüştü. Onun için şiir, süs için değil hakikat içindi. Kendi şiirlerinin asıl hünerinin samimiyet olduğunu söylerken, aslında o ovada öğrendiği dersi tekrarlıyordu: Halka doğruyu, halkın diliyle söylemek. Sanatın toplum için olduğu inancının tohumu, belki de bir yayla çadırında atılmıştı.
Ahlaki değerler. İbrahim Bey'in temiz seciyesi, genç baytara kitaplardan daha çok şey öğretti. Dürüstlük, ilme hürmet, vefa ve tevazu Akif'in kişiliğinin ana direkleri oldu. Çukurova insanının civanmertliği, ahde vefası, sofrasını paylaşan cömertliği de bu direklere karıştı. Akif ömür boyu sözü özü bir adam olarak yaşadı. İstiklal Marşı yarışmasına para ödülü konulduğu için katılmak istemedi; yazdıktan sonra da ödülü bir hayır kurumuna bağışladı. Marşı milletine armağan ettiği için Safahat'a bile koymadı. Gurbette yoksulluğa katlandı ama haysiyetinden ödün vermedi.
Doğduğumdan beridir âşığım istiklâle,
Bana hiç tasmalık etmiş değil altın lâle!
Bu iki mısra bir ahlakın özetidir: Hür olmayan bir gönül ne sanat yapabilir ne de doğru söyleyebilir. Akif'in edebi ve ahlaki değerleri, işte bu hürriyet ve samimiyet noktasında birleşir. O noktanın ilk tohumları da Toroslar'ın eteğinde, bir hocanın şefkatinde ve bir ovanın cömert insanları arasında filizlenmiştir.
Bir vefa borcu
Mehmet Akif'in Adana memuriyeti ve bu toprakların onun sanatına, fikrine, kişiliğine etkisi hâlâ hakkıyla çalışılmış bir konu değil. Bunu üniversitelerimizin edebiyat fakültelerine, genç araştırmacılarımıza, en çok da Çukurova'nın kendi aydınlarına bir vefa borcu olarak hatırlatmak isterim.
Çünkü İstiklal Marşı'nın şairi, memleketi ilk kez gerçekten bu ovada tanıdı. Bu ovada bir hoca buldu, bu ovada bir ses kazandı, bu ovada vatanı haritadan gönle indirdi.
Yazımı, o genç baytarın Çukurova günlerine adadığım bir şiirle bitirmek istiyorum.
Çukurova'da Bir Genç Baytar
(Mehmet Akif'in Adana yıllarına)
Yirmi üç yaşındaydı, gönlünde Fatih'in ezanı,
Heybesinde gazeller, gözünde İstanbul dumanı.
Toroslardan inen rüzgâr çarptı yüzüne bir sabah,
Bir yayla çadırında "vatan" nedir öğrendi, Allah!Pamuk tarlasında eğilmiş bir ana gördü, alnı terli,
Hazinesi üstünde aç yatan bir masal ülkesi, kederli.
Ayran sundu bir çoban, tuz ekmek böldü bir köylü;
Kitapların yazmadığı memleketi o gün gördü.Akşam olunca bir mum, karşısında ak sakallı hoca,
Sa'dî'den, Hâfız'dan bir sayfa, Hugo'dan bir gece daha...
Yetim yüreğine bir baba sesi düştü usulca;
"Sebeb-i feyzim" dedi ömrünün sonunda, ağlarcasına.Seyhan aktı, o dinledi; Ceyhan aktı, yazdı içine,
Karacaoğlan'ın türküsü karıştı mürekkebine.
Döndüğünde İstanbul'a artık başka biriydi;
Haritadaki memleket, gönlünde bir vatan idi.Kırk yıl sonra Asi kıyısında, saçları ağarmış, yorgun,
Yine aynı sıcak eller, yine aynı cömert yurt...
Ey Çukurova, sen onun gençliğine hoca oldun;
Bir milletin marşı biraz da senin toprağında doğdu.
Rahmetle, minnetle, vefayla...
Mehmet Yürekli
Adana, 21 Kasım 2026
Kaynak:adanapost
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.