Nevâzilden Algoritmaya: Çağdaş Fıkıh Problemlerinin Çözümünde Kurumsal Dijital İçtihat Ekosistemi

(From Nawāzil to Algorithm: Institutional Digital Ijtihad Ecosystem in Solving Contemporary Fiqh Problems)

H. Ali ERDOĞAN

Bağımsız Araştırmacı / Independent Researcher

[email protected] | ORCID: 0009-0004-3764-0172

ÖZET

Sanayi Devrimi'nden itibaren ivme kazanan teknolojik, iktisadî ve tıbbî dönüşüm, İslâm hukukunu klasik metinlerde doğrudan karşılığı bulunmayan meselelerle karşı karşıya bırakmıştır. Organ nakli, tüp bebek, gen düzenleme teknolojileri (CRISPR), kripto varlıklar, blokzincir (şifreli veri defteri) tabanlı sözleşmeler, metaverse (sanal evren) ortamında gerçekleştirilen dinî uygulamalar, yapay zekâ destekli fetvâ sistemleri ve algoritmik(mantıksal çözüm yolu) karar mekanizmaları bu problemlerin başlıcalarıdır. Bu makale, çağdaş fıkhî problemi nevâzil/müstecedde geleneği içinde epistemolojik (ilmî bilgi) ve sosyolojik zeminde tanımlamakta; çözüm metodolojisini fıkıh usûlü, makâsıdü'ş-şerîa, küllî kaideler, örf ve kurumsal içtihat ekseninde tartışmaktadır. Çalışmanın temel tezi, fıkhın nasların lafzına vefa ile birlikte maksatlarını gözeten dinamik bir yorumla günümüzün kompleks meselelerine cevap üretebileceğidir. Bu dinamizmin tarihsel prototipi Son Dönem Osmanlı tartışmaları ve Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye tecrübesi; güncel laboratuvarı ise Sakarya Üniversitesi İSEFAM gibi akademi-sektör işbirliği platformlarıdır. Makale, bireysel fetvâdan disiplinlerarası kurumsal fetvâya geçişin zaruretini ve yapay zekânın fetvâ sürecinde müftü değil, karar destek sistemi olarak konumlandırılması gerektiğini savunmaktadır. Çalışma, "Kurumsal Dijital İçtihat Ekosistemi" adı verilen yeni bir model önermekte; yapay zekânın nihaî fetvâ otoritesi olamayacağını, ancak nitelikli insan müftülerin araştırma sürecini hızlandıran gelişmiş bir yardımcı olarak kullanılabileceğini vurgulamaktadır.*

Anahtar Kelimeler: Çağdaş Fıkıh, Nevâzil, Fıkıh Usûlü, Kurumsal İçtihat, Makâsıdü'ş-Şerîa, Küllî Kaideler, Dijital Fetvâ, Yapay Zekâ, Mecelle, İSEFAM.

ABSTRACT

The technological, economic, biomedical, and digital transformations that have accelerated since the Industrial Revolution have confrontedIslamic law with unprecedented challenges that have no direct solutions in classical texts. Organ transplantation, in-vitro fertilization, gene editing technologies (CRISPR), crypto-assets, blockchain-based contracts, religiouspractices in the metaverse, AI-assisted fatwasystems, and algorithmic decision-makingrepresent only a fraction of these issues. This article defines the concept of "contemporaryjurisprudential problems" (nawāzil/mustajaddah) on epistemological and sociological grounds, and thoroughly discussesresolution methodologies through usul al-fiqh, maqasid al-shari'ah, legal maxims, custom(urf), and institutional ijtihad. The centralthesis is that Islamic law, while adhering to the text (nass), can yield coherent responses to modern complexities by utilizing a goal-oriented dynamism. Historically, this dynamic is mirrored in Late Ottoman legal debates and the formulation of the Civil Code (Mejelle); contemporarily, it manifests in academy-industry partnership models like ISEFAM at Sakarya University. This study advocates for a paradigm shift from individual to institutionalfatwas and proposes that artificial intelligenceshould function as a decision-support systemrather than an autonomous issuing authority. The article introduces a new theoreticalframework entitled the "Institutional Digital Ijtihad Ecosystem" and emphasizes that AI cannot replace qualified human jurists but can serve as an advanced research assistant that accelerates scholarly investigation.

Keywords: Contemporary Fiqh, Nawazil, Usul al-Fiqh, Institutional Ijtihad, Maqasid al-Shari'ah, Legal Maxims, Digital Fatwa, Artificial Intelligence, Mejelle, ISEFAM.

GİRİŞ

İslâm hukuk tarihi, mahiyet itibarıyla nass ile vâkıa arasında köprü kurma tarihidir. Dinî metinler sınırlı, beşerî ve toplumsal olaylar ise sınırsızdır. Bu durum, her dönemde hukukun güncellenmesini ve vakıayı anlamlandıracak dinamik yöntemlerin işletilmesini zorunlu kılmıştır. Sahabe döneminde "meskûtun anh" alanlarda içtihatla çözümler üretilmiş, Emevî ve Abbâsî dönemlerinde devletleşme süreçleriyle birlikte kaza ve fetvâ müesseseleri kurumsallaşmıştır. Osmanlı Devleti'nde ortaya konan Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye tecrübesi ise fıkhın kanunlaştırılabilir, açık ve sistematik bir yapıya kavuşturulabileceğini gösteren en büyük tarihsel dönüm noktasıdır.

Ancak XVIII. yüzyılın sonu ve XIX. yüzyılın başıyla birlikte Sanayi Devrimi, sömürgecilik dalgası ve ulus-devlet modelinin dayatmaları İslâm dünyasını yalnızca siyasî değil, epistemolojik bir kırılmaya sürüklemiştir.¹ Zira fıkhın klasik dönemde "insan-Allah, insan-insan, insan-tabiat" üçgeninde ürettiği hükümler, modern dönemde "biyoteknoloji-insan-hukuk" ve "yapay zekâ-makine-sorumluluk" gibi yeni boyutlarla karşılaşmıştır.²

Yaklaşık son iki yüzyıldır Müslümanlar hem politik zafiyet hem de seküler medeniyetin dayattığı kurumsal ve teknolojik sorunlarla baş etmeye çalışmaktadır.³ Bu dönemde İslâm hukuku, kendi dışında oluşan değişime ilk etapta refleksif ve defansif bir tavırla yaklaşmış, ancak zamanla usûlün dinamik unsurlarını devreye sokarak proaktif çözüm modelleri geliştirmeye girişmiştir. Bu bağlamda tecdit, ihya ve ıslah arayışları modern fıkıh düşüncesinin omurgasını oluşturmuştur.⁴

Bu makalenin temel problemi şudur: Klasik dönemde "nâdir", "şâz" ve "istisnai" olarak nitelendirilen meseleler, bugün küreselleşmenin etkisiyle "sıradan", "yapısal" ve "sistematik" hale gelmiştir. Dolayısıyla fıkhın çözüm üretme hızı, modern dünyanın problem üretme hızına yetişmek durumundadır. Bu çalışma üç temel soruya odaklanmaktadır:

(1) Çağdaş fıkhî problem nedir ve nasıl sınıflandırılır? (2) Klasik usûl bu problemlere hangi araçlarla cevap verebilir?

(3) Kurumsal yapı ve yapay zekâ teknolojisi fetvâ sürecini nasıl dönüştürmelidir?

Bu makalenin özgün katkısı, klasik fıkıh usûlünü dijital çağın bilgi teknolojileriyle çatıştırmak yerine uzlaştıran metodolojik bir paradigma önermesidir. Çalışmada geliştirilen "Kurumsal Dijital İçtihat Ekosistemi" modeli, makâsıd merkezli yorum, disiplinlerarası heyet içtihadı ve yapay zekâ destekli araştırma süreçlerini aynı epistemolojik çatı altında birleştirmeyi hedeflemektedir.

I. ÇAĞDAŞ FIKHÎ PROBLEMLERİN MAHİYETİ VE SINIFLANDIRILMASI

A. Kavram Tahlili: Nevâzilden Müsteceddeye

Çağdaş fıkıh literatüründe yenilik bildiren durumlar için klasik dönemde nevâzil, hâdisât, vâkıât; modern dönemde ise müstecedde kavramları kullanılmaktadır.⁵ Nevâzil, mezhep imamlarından sonra ortaya çıkmış fıkhî meseleler için kullanılan bir terimdir. Endülüs, Mağrib ve Mâlikî hukuk geleneğinde gelişen nevâzil literatürü, toplum hayatında ilk defa karşılaşılan olaylara verilen hukukî cevapları sistematik biçimde kayıt altına almıştır. Hanefî gelenekte ise "vâkıât", "hâdisât" ve "mesele-i müstecedde" gibi kavramlar aynı işlevi yerine getirmiştir.

Ancak günümüzde "çağdaş fıkhî problem" derken kast edilen durum, salt zamansal bir yenilikten ibaret değildir. Çağdaş dönem nevâzilinin klasik dönemden ayrılan üç temel ontolojik karakteristiği bulunmaktadır:

1. Teknolojik Bağımlılık: Problemin varlığı ve işleyişi doğrudan yüksek teknolojiye bağlıdır. Blockchain (şifreli kayıt defteri) altyapısı olmadan kripto varlıkların, gelişmiş sinir ağları (Deep Neural Networks) olmadan yapay zekâ fetvâlarının fıkhî statüsünü tartışmak imkânsızdır. Fıkhî tasavvur, doğrudan teknolojik tasavvurla kayıtlıdır. Yapay zekâ, naslar ve klasik fıkıh müdevvenatı arasındaki kavramsal örüntüleri istatistiksel olarak analiz etmekte ve bir çıktı üretmektedir; dolayısıyla hüküm istinbatının taklidi, algoritmanın matematiksel sınırlarıyla mukayyettir.

2. Disiplinlerarasılık ve Çok Boyutluluk: Klasik dönemde bir fakih tek başına tıbbî veya ticarî bir meseleyi çözebilirken, bugün bir embriyoloğun, finans analistinin veya yazılım mühendisinin teknik açıklaması olmadan sağlıklı bir fetvânın sadır olması mümkün değildir. Fıkıh, diğer disiplinlerin verilerine bağımlı hale gelmiştir.

3. Küresellik ve Kitlesellik: Geçmişte yerel bir örfe veya münferit bir duruma bağlı olan fıkhî meseleler, bugün tek bir dijital platform üzerinden saniyeler içinde küresel bir boyut kazanmakta ve milyonlarca insanı aynı anda etkilemektedir. Bu üçlü yapı, ferdî fetvâ modelinden kurumsal fetvâ modeline geçişi zorunlu kılmaktadır.

B. Çağdaş Fıkhî Problemlerin Sınıflandırılması

Güncel literatür ve İSEFAM çalıştaylarında ortaya çıkan veriler ışığında çağdaş problemleri dört ana başlıkta toplamak mümkündür:⁶

1. Tıbbî ve Biyolojik Problemler: Organ nakli, beyin ölümü, tüp bebek, taşıyıcı annelik, gen düzenleme teknolojileri (CRISPR), transhümanizm. Ortak tartışma odağı tağyîr-i halkillâh (yaratılışa müdahale) ve kerâmet-i insâniyye (insan onuru) dengesidir.

2. İktisadî ve Finansal Problemler: Kripto paralar, DeFi (Merkezîyetsiz Finans), foreks işlemleri, NFT, dijital cüzdan. İş insanlarının en çok fetvâ ihtiyacı duyduğu alandır. Garar (belirsizlik), ribâ (faiz) ve cehalet kavramlarının dijital bağlamda yeniden tanımlanması gerekmektedir.

3. Sosyal ve Ailevî Problemler: Dijital boşanma, sosyal medya üzerinden gıybet ve hakaret, metaverse'te ibadet, uzaktan nikâh. Burada "sosyal medya örfü" gibi yeni örf türleri klasik "belde örfü"nden farklı dinamiklere sahiptir ve ittihâd-ı meclis ilkesi yeniden yorumlanmak durumundadır.

4. Teknolojik ve Yönetişim Problemleri: Yapay zekâ ile fetvâ üretimi, akıllı sözleşmeler, blockchain ile vakıf yönetimi, veri gizliliği. Bu alan ehliyet (hukukî ehliyet), irade beyanı (îmâ) ve hükmün kaynağında beşerî iradenin korunması tartışmalarını gerektirir.

C. Tarihsel Paralel: Son Dönem Osmanlı ve Mecelle Tecrübesi

Son Dönem Osmanlı düşüncesinde de günümüzdekine benzer keskin bir hukukî kırılma yaşanmıştır. Had cezalarının tatbiki, çok evliliğin yasaklanması, faiz ve donanma yardımının zekât yerine geçmesi gibi konular tartışılmıştır. Bu tartışmaların itici gücü "hayatın akışına yetişebilmek"ti. Klasik fıkıh birikiminin modern devlet yapısı ve değişen iktisadî şartlar karşısında kanunlaştırılması ihtiyacı, Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye'nin doğuşunu hazırlamıştır. Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki komisyon tarafından Hanefî mezhebinin mutemet görüşleri esas alınarak hazırlanan Mecelle, İslâm hukuk tarihinin ilk modern kanunlaştırma hareketidir.⁷

Mecelle'nin mukaddimesinde yer alan 99 küllî kaide, hukukun dinamizmini ve zamanın değişmesiyle hükümlerin de değişebileceğini tescil etmiştir. Özellikle 39. maddede yer alan "Ezmânın tegayyürü ile ahkâmın tagayyürü inkâr olunamaz" düsturu, fıkhın statik değil dinamik bir yapıya sahip olduğunun en açık kanıtıdır.⁸ Osmanlı âlimleri bu dönemde örf, maslahat ve zaruret kavramlarını yeniden yorumlayarak çağın getirdiği iktisadî ve idarî problemlere pratik çözümler sunmuşlardır. Bugün karşılaştığımız dijital dönüşüm de özü itibarıyla Osmanlı'nın yaşadığı bu tecrübenin daha hızlı ve karmaşık bir versiyonudur. Bugün fark, problemin üretim hızıdır: Osmanlı'da otuz yılda bir gelen mesele, bugün otuz günde bir ortaya çıkmaktadır.

II. ÇÖZÜM METODOLOJİSİ: KLASİK USÛLÜN ÇAĞDAŞ YORUMU

Çağdaş problemlerin mahiyeti değişmiş olmakla birlikte, bunlara çözüm üretecek metodolojik çerçevenin tamamen yeniden inşa edilmesi gerektiğini söylemek isabetli değildir. Asıl ihtiyaç, klasik usûl-i fıkhın temel ilkelerini terk etmek değil; onları yeni problemlerin mahiyetine uygun biçimde yeniden işletmektir. İslâm hukukunun yaklaşık on dört asırlık birikimi, yalnızca tarihî meseleleri çözmek için değil, farklı dönemlerde ortaya çıkan yeni olayları değerlendirmek için de geliştirilmiştir. Bu sebeple klasik usûl, doğru okunduğunda çağdaş problemlerin çözümünde hâlen güçlü bir epistemolojik zemin sunmaktadır. Bugün yapılması gereken, lafız merkezli dar yorum ile sınırsız pragmatizm arasında üçüncü bir metodolojik yol geliştirmektir. Fıkıh usûlü donmuş bir müze değil, çalışan bir laboratuvardır.

A. Makâsıdü'ş-Şerîa: Hedef Odaklı Hukuk Okuması

Klasik fıkıh usûlünün en dinamik ve işlevsel araçlarından biri, İmam Şâtıbî tarafından sistemleştirilen Makâsıdü'ş-şerîa (şeriatın amaçları) teorisidir.⁹ Şâtıbî, dinî hükümlerin arkasındaki nihai amacın kulların maslahatını gerçekleştirmek ve onlardan zararı (mefsedet) uzaklaştırmak olduğunu savunur. Cüveynî ile sistematikleşmeye başlayan bu yaklaşım, Gazzâlî tarafından geliştirilmiş, Şâtıbî ile ise kapsamlı bir hukuk metodolojisine dönüşmüştür.¹⁰

Şâtıbî'nin ortaya koyduğu zarûriyyât-hâciyyât-tahsîniyyât tasnifi, modern problemlerin çözümünde yalnızca teorik bir sınıflandırma değil; aynı zamanda bir öncelikler sistemidir. Dinin, canın, aklın, neslin ve malın korunmasını ifade eden el-külliyyâtü'l-hams (beş temel esas), bugün de çağdaş içtihadın temel referans noktası olmayı sürdürmektedir.¹¹

Örneğin, organ naklinde "canın korunması" zarûriyyat kapsamında değerlendirilirken, vefat etmiş bir kimsenin beden bütünlüğünün korunması ise hâciyyât veya tahsîniyyât seviyesindedir. Temel bir kural olarak, alt seviyedeki maslahat ile üst seviyedeki maslahat çatıştığında üstteki öncelenir. Bu bakımdan can kurtarma hedefi, beden bütünlüğüne yönelik müdahalenin önüne geçerek organ naklini fıkhî açıdan meşrulaştırmaktadır. Benzer şekilde dijital finans alanında faiz yasağının yalnızca belirli işlem şekillerini değil, ekonomik sömürüyü önlemeyi hedeflediği dikkate alındığında, makâsıd yaklaşımı dijital ekonomide yeni çözümler geliştirebilecek güçlü bir metodolojik araç hâline gelmektedir. Dolayısıyla makâsıd, hükümleri değiştiren değil; hükümlerin doğru anlaşılmasını sağlayan üst yorum ilkesidir.

B. Küllî Kaideler, İstihsan ve Zaruret İlkesi

Klasik fıkhın genel hukuk ilkeleri olan küllî kaideler, çağdaş fıkıh problemlerinde en çok başvurulan kestirme ve esnek çözüm yollarıdır. Mecelle'nin mukaddimesinde yer alan doksan dokuz küllî kaide, hukukun dinamizmini ve zamanın değişmesiyle hükümlerin de değişebileceğini tescil etmiştir. Bugün özellikle şu kaideler çağdaş problemlerin çözümünde yeniden önem kazanmaktadır:

· "Meşakkat teysîri celbeder" (Zorluk kolaylığı getirir)

· "Zaruretler memnûâtı mubah kılar" (Zaruretler yasakları mubah kılar)

· "Zaruretler kendi miktarlarınca takdir olunur"

· "Zarar izâle olunur" (Zarar giderilir)

· "Yakîn şüphe ile ortadan kalkmaz"

· "Âdet muhakkemdir" (Örf/hukuk kaynağıdır)

· "Eşyada aslolan ibâhadır" (Eşyada asıl olan mubahlıktır)

Bu kaideler yalnızca teorik prensipler değildir; aynı zamanda çağdaş fetvâ üretiminin metodolojik omurgasını oluşturmaktadır. COVID-19 döneminde Cuma namazlarının geçici olarak sınırlandırılması, uzaktan eğitim uygulamaları, dijital sözleşmelerin geçerliliği, elektronik imza kullanımı ve çevrim içi ticaret gibi birçok mesele doğrudan bu küllî kaideler çerçevesinde değerlendirilmiştir.

Katılım bankacılığında kullanılan murabaha, teverruk veya icâre gibi alternatif ürünlerin fıkıh kurulları tarafından onaylanmasında da bu kaideler temel dayanak teşkil etmiştir.¹² Ancak buradaki tehlike, zaruret ve ihtiyaç kavramlarının sınırsız şekilde genişletilerek fıkhın ruhunun aşındırılmasıdır. Bu sebeple "zaruretler kendi miktarlarınca takdir olunur" ilkesi gereğince, bu esnekliklerin kurumsal ve akademik bir denetim altında tutulması şarttır. Küllî kaideler tek başına hüküm üretmez; nasslar, makâsıd ve maslahat ile birlikte değerlendirilir. Aksi hâlde "zaruret" kavramının keyfî biçimde genişletilmesi veya "kolaylık" ilkesinin sınırsız ruhsat anlayışına dönüşmesi mümkündür.

C. Örf ve Maslahat-ı Mürsele

Fıkıh usûlünde örf, nassın bulunmadığı alanlarda hüküm koyucu bir kaynak işlevi görür. Günümüzde "dijital örf" kavramı ortaya çıkmıştır. Elektronik imzalar, akıllı sözleşmelerde yer alan onay mekanizmaları, internet bankacılığı, çevrim içi alışveriş, bulut bilişim, blokzincir doğrulama sistemleri ve dijital mülkiyet algısı (NFT'ler gibi), günümüz küresel ticaretinin örfü haline gelmiştir. Geçmişte örf çoğunlukla belirli şehir veya bölgelerde oluşurken bugün dijital platformlar küresel örfler üretmektedir.

Fıkıh, "Örfen maruf olan, şart kılınmış gibidir" kaidesi uyarınca bu yeni örfü meşru kabul etmek durumundadır.¹³ Kanaatimizce yakın gelecekte usûl literatüründe şu ayrım yapılacaktır: Yerel örf, meslek örfü, dijital örf, küresel örf ve algoritmik örf. Özellikle yapay zekâ destekli ticaret sistemlerinde algoritmaların oluşturduğu standart davranış kalıpları, yeni bir örf türünün doğmasına yol açmaktadır.

Maslahat-ı mürsele ise, hakkında olumlu ya da olumsuz bir nassın bulunmadığı ancak İslâm'ın genel ilkelerine uygun olan yararların korunmasını esas alır. İmam Gazzâlî'nin de ifade ettiği gibi, maslahat, şer'in maksatlarını muhafaza etmekten ibarettir.¹⁴ Dolayısıyla her toplumsal fayda maslahat olarak kabul edilemez; maslahat mutlaka şer'î maksatlarla uyumlu olmak zorundadır.

Çevre kirliliği, küresel ısınma, veri güvenliği ve dijital mahremiyet gibi konularda doğrudan tikel bir nass bulunmasa da, yeryüzünün imarı ve ifsâdın önlenmesi maslahatından hareketle bağlayıcı dinî ve hukukî kurallar ihdas edilebilir. Örneğin, kişisel verilerin korunması klasik fıkıhta yer almayan bir mesele olmakla birlikte, insan onurunun korunması, özel hayatın gizliliği ve mal güvenliği ilkeleri dikkate alındığında doğrudan makâsıd kapsamına girmektedir.

D. Kurumsal İçtihat: Bireysel Yetkinlikten Heyet Kararına

Geleneksel fıkıh literatüründe içtihat, bireysel bir eylem olarak nitelendirilmiş ve müçtehidin kişisel yetkinliklerine indirgenmiştir. Ancak günümüzün kompleks dünyasında tek bir bireyin tıp, ekonomi, hukuk ve yazılım gibi uzmanlık gerektiren alanların tümünü kuşatarak sağlıklı bir fetvâ vermesi imkânsız hale gelmiştir. Bu durum, bireysel içtihattan kurumsal içtihat (el-içtihâdü'l-cemâî) modeline geçişi zorunlu kılmaktadır.¹⁵

Bir organ nakli fetvâsı hazırlanırken yalnızca fakih değil, organ nakli cerrahı, anestezi uzmanı, etik uzmanı, hukukçu, psikolog, sosyolog ve sağlık yöneticisi de sürece katkı sunmaktadır. Kripto para konusunda ise iktisatçı, blokzincir mühendisi, finans hukukçusu, vergi uzmanı, siber güvenlik uzmanı ve fakihin birlikte çalışması gerekmektedir. Bu durum klasik dönemdeki bireysel müçtehit modelinin tamamen terk edilmesini gerektirmemektedir; ancak onun kurumsal ölçekte yeniden yorumlanmasını zorunlu kılmaktadır.

Bugün Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu, Uluslararası İslâm Fıkıh Akademisi (IIFA), AAOIFI Şer'î Kurulları ve İSEFAM gibi oluşumlar, bu kurumsal aklın modern tezahürleridir. Bu modelde disiplinlerarası uzmanlar bir araya gelerek meseleyi bütün boyutlarıyla analiz eder ve ortak bir şûrâ kararı (heyet fetvâsı) ortaya koyarlar. Kurumsal içtihadın üç temel avantajı bulunmaktadır:

(1) Teknik hata ihtimalini azaltır,

(2) Mezhepler arası istişareyi güçlendirir,

(3) Toplumsal güveni artırır.

Bu yöntem, bireysel hataları en aza indirerek fıkhın güvenilirliğini ve toplumsal meşruiyetini artırmaktadır. Son dönem literatürde bu, "artırılmış iftâ" (augmented ifta) modeli olarak kavramsallaştırılmaktadır: Yapay zekâ ön araştırma ve tasnif yapar, insan müftü denetler.

III. VAKA ANALİZLERİ: TEORİDEN PRATİĞE METODOLOJİK UYGULAMALAR

A. Kripto Varlıkların Fıkhî Statüsü

Kripto paralar ve özellikle Bitcoin, çağdaş finans fıkhının en çok tartıştığı konuların başında gelmektedir. Tartışmanın temelinde şu soru bulunmaktadır: Kripto varlıklar para mıdır, mal mıdır, yoksa yalnızca dijital bir veri midir? Fıkıh kurulları bu meseleyi üç temel parametre üzerinden analiz etmektedir:

1. Örf ve Mübadele Vasfı: Kripto paralar devletler tarafından resmî olarak basılmasa da, toplumun geniş kesimleri ve küresel piyasalar tarafından bir "değer saklama ve mübadele aracı" (mütekavvim mal/para) olarak kabul görmektedir. Fıkıhta örf, bir şeyin para vasfı kazanmasında kurucu unsurdur. Literalist yaklaşım çoğu zaman klasik dönemde altın ve gümüş dışında para bulunmadığını esas alarak kripto varlıklara ihtiyatla yaklaşmaktadır. Buna karşılık daha dinamik yaklaşım, para olmanın temel ölçütünün fiziksel yapı değil, toplum tarafından değer değişim aracı olarak kabul edilmesi olduğunu savunmaktadır.

2. Garar (Aşırı Belirsizlik) ve Spekülasyon: Kripto piyasalarındaki aşırı dalgalanmalar, arkasında fizikî bir varlığın veya devlet otoritesinin bulunmaması, fıkıh kurullarının ihtiyatlı yaklaşmasına neden olmaktadır. Din İşleri Yüksek Kurulu, bu belirsizlik ve haksız kazanç riskleri (kumar benzeri spekülasyonlar) sebebiyle ilk aşamada mesafeli bir duruş sergilemiştir.

3. Maslahat ve Alternatif Finans: Kripto varlıkların finansal dışlanmayı engellemesi ve aracıları ortadan kaldırarak işlem maliyetlerini düşürmesi önemli bir maslahattır. Makâsıd açısından değerlendirildiğinde; ekonomik güvenliğin korunması, haksız kazancın önlenmesi, aşırı belirsizliğin engellenmesi ve finansal istikrarın korunması esas alınmalıdır.

Bu sebeple, spekülasyon amaçlı alım-satım hariç, akıllı sözleşmelerde ve blockchain teknolojilerinde kullanımının caiz olduğu yönündeki görüşler ağırlık kazanmaktadır.¹⁶ Yalnızca spekülasyon amacıyla yapılan yüksek riskli işlemler ile gerçek ekonomik ihtiyaçlara yönelik kullanım aynı hükme tabi tutulamaz. Dolayısıyla çağdaş içtihat "kripto para caizdir" veya "haramdır" gibi kategorik hükümler yerine kullanım amacını esas alan çok katmanlı bir yaklaşım geliştirmelidir. "Eşyada aslolan ibâhadır" kaidesi burada dengeleyici rol oynamaktadır.

B. Yapay Zekâ Destekli Fetvâ ve Sınırları

Yapay zekânın (LLM - Büyük Dil Modelleri) fıkıh alanında kullanımı, "makine fetvâ verebilir mi?" sorusunu gündeme getirmiştir. Dubai Islamic Affairs and Charitable Activities Department'ın "Virtual Ifta" ve Kahire El-Ezher Fetva Merkezi'nin tecrübeleri, yapay zekânın fetvâda kullanımının iki kurum arasında dinî otorite rekabetine de dönüştüğünü göstermektedir. Bugün milyonlarca insan dinî sorularını büyük dil modellerine yöneltmektedir. Bu durum iki temel problemi beraberinde getirmektedir:

(1) Otorite problemi,

(2) Güvenilirlik problemi.

Fıkhî analiz:

1. Ehliyet ve Sorumluluk Şartı: Klasik fıkıhta fetvâ verecek müftünün Müslüman, âkil, bâliğ, adalet sahibi ve içtihat ehliyetine haiz olması şarttır. Yapay zekânın bilinci, niyeti (niyye), takvası, hukukî şahsiyeti ve dinî sorumluluğu yoktur. Dolayısıyla yapay zekâ fıkhî açıdan bir "mükellef" veya "müftü" olamaz; o, klasik fıkıhta hayvan ve kölelerin hukukî durumuna benzer şekilde bir "araç" veya "tâbi" konumundadır.¹⁷ Araştırmalar, yapay zekânın içtihat için gerekli olan ahlakî sorumluluk, niyet ve sosyal gerçeklikler ile makâsıdü'ş-şerîa'ya dair bağlamsal anlayış gibi temel epistemolojik ve etik niteliklerden yoksun olduğunu göstermektedir.

Uluslararası İslâm Fıkıh Akademisi Genel Sekreteri Kutub Mustafa Sano'nun da vurguladığı gibi, yapay zekâ araştırmayı hızlandırır ancak şer'î denetim olmadan aşırı güven hataya yol açar. Sano, yetkisiz kişilerin fetvâ vermesini ruhsatsız tıp pratisyenliğine benzetmiş, bunun manevî ve bedenî sağlık açısından zararlı olabileceğini ifade etmiştir.¹⁸

2. Yapay Zekânın "Kâtip" Olarak Rolü: Yapay zekâ, milyonlarca fıkıh kitabını saniyeler içinde tarayabilir, benzer fetvâları karşılaştırabilir ve fakîhe karar vermesi için zengin ve tasnif edilmiş taslaklar sunabilir. Bu yönüyle yapay zekâ, "müftü" değil, son derece hızlı ve donanımlı bir "kâtip" veya "asistan" olarak konumlandırılmalıdır. Tecziü'l-içtihad bağlamında müstakil istinbat gücü yoktur. Yapay zekâ, İslâm hukukunda ‘karar destek sistemi’ olarak konumlandırılmalı; nihaî ve maddî fetvâ otoritesi nitelikli beşerî müftülere ait olmalıdır.

3. Bağlam ve Ruh Kaybı: Yapay zekâ algoritmaları kelimeler arasındaki istatistiksel ilişkileri ölçer; nassın ruhunu, muhatabın psikolojisini, özel durumunu (ruhsat ihtiyacını) ve sedd-i zerâî (kötülüğe giden yolu kapama) hassasiyetini takdir edemez. Yapay zekâ destekli fetvâ sistemleri, içtihat, niyet ve ilham gibi meşru İslâmî hükümler için gerekli unsurlardan yoksun otomatik karar alma süreçleri sunarak geleneksel çerçeveyi zorlamaktadır. Bu durum, yapay zekâyı tek başına fetvâ makamı yapmanın önündeki en büyük metodolojik engeldir.

İdeal model: Yapay zekâ ön tarama ve taslak → Fakih değerlendirme ve tahkik → Disiplinlerarası heyet onayı → Platform yayını. Geleceğin modeli "AI Mufti" değil; "Human Supervised AI Fatwa" modelidir.

C. Organ Nakli ve Beyin Ölümü

Tıbbî alandaki en önemli nevâzil olan organ nakli, insan onuru ile hayat hakkı arasındaki hassas dengede durmaktadır. Ortak fıkıh heyetlerinin kararlarına göre, beyin ölümü gerçekleşmiş bir kimseden organ nakli yapılabilmesi için üç şartın bir arada bulunması zorunludur:

1. Kesin Tıbbî Teşhis: Beyin ölümünün geri dönüşsüz olarak gerçekleştiği bağımsız uzman hekimler tarafından tescil edilmelidir.

2. Rıza ve Bağış: Kişinin hayattayken rızasının bulunması veya vefatından sonra velisinin onay vermesi gerekir.

3. Ticari İstismar Yasağı: Organın hiçbir şekilde ticarete konu edilmemesi, insan onurunun korunması (kerâmet-i insâniyye) açısından zaruridir.

Çoğunluk görüşü, canı kurtarma zaruretini beden bütünlüğünün önüne geçirir. Burada hastane etik kurulu ile il müftülüğünün müşterek heyet kararı belirleyicidir.

D. Metaverse ve Sanal Dinî Hayat

Dijital dünyanın gelişmesiyle birlikte ibadetlerin sanal ortamlarda yerine getirilmesi tartışılmaya başlanmıştır. Metaverse ortamında cemaat ile namaz, sanal hac, avatar kullanarak umre, dijital camiler, çevrim içi vakıf yönetimi gibi uygulamalar artık teorik olmaktan çıkmaktadır. Burada temel soru şudur: İbadetin amacı fiziksel fiil midir; yoksa yalnızca manevî katılım mıdır?

İslâm hukukunda ibadetlerin önemli bir kısmı bedenî fiillere bağlıdır. Namaz, hac, tavaf, vakfe, cemaat, saf düzeni, mekân birlikteliği ibadetin ayrılmaz parçalarıdır. Bu nedenle metaverse ortamındaki uygulamalar gerçek ibadetin yerine geçemez. Bununla birlikte eğitim, tebliğ, din hizmeti, hac eğitimi, Kur'an öğretimi, fetvâ danışmanlığı, ilmî toplantılar gibi faaliyetlerde dijital platformların kullanılması makâsıd açısından önemli fırsatlar sunmaktadır. Dolayısıyla burada da kategorik ret yerine fonksiyon temelli yaklaşım benimsenmelidir.

E. Akıllı Sözleşmeler ve Blockchain

Blockchain teknolojisi klasik akit teorisini yeniden düşünmeyi gerektirmektedir. Akıllı sözleşmelerde taraflar yerine algoritmalar işlemi yürütmektedir. Bu durumda şu sorular ortaya çıkmaktadır: İcap ve kabul nasıl gerçekleşmektedir? İrade beyanı hangi anda oluşmaktadır? Algoritmanın yaptığı işlem kime nispet edilir?

Kanaatimizce algoritma bağımsız hukuk süjesi değildir. O yalnızca tarafların önceden belirlediği iradeyi otomatik olarak yerine getiren teknik bir vasıtadır. Dolayısıyla hukukî sorumluluk yine insanlara ait olmaya devam etmektedir.

F. Veri Mahremiyeti ve Dijital Haklar

Klasik dönemde kişisel veri kavramı bulunmamaktaydı. Ancak özel hayatın korunması, tecessüs yasağı, emanet bilinci, iftira yasağı, gıybet yasağı gibi ilkeler birlikte değerlendirildiğinde dijital mahremiyetin korunması doğrudan İslâm hukukunun amaçları arasında yer almaktadır. Gelecekte biyometrik verilerin korunması, yüz tanıma sistemleri, DNA verileri, kişisel sağlık kayıtları, dinî tercihlere ilişkin dijital veriler ayrı bir "Dijital Haklar Fıkhı"nın doğmasına yol açacaktır.

IV. KURUMSAL DİJİTAL İÇTİHAT EKOSİSTEMİ: YENİ BİR MODEL ÖNERİSİ

Bu çalışmanın en önemli özgün katkısı, klasik içtihat anlayışını dijital çağın imkânlarıyla bütünleştiren Kurumsal Dijital İçtihat Ekosistemi (KDİE) modelidir. Bu model sekiz temel unsur üzerine kurulmaktadır:

1. Sürekli Problem Takibi: Yeni teknolojiler ortaya çıkmadan önce araştırma merkezleri tarafından izlenir. Reaktif değil proaktif yaklaşım benimsenir.

2. Disiplinlerarası Uzman Havuzu: Her mesele yalnızca fakihler tarafından değil; mühendis, hekim, iktisatçı, hukukçu, etik uzmanı, sosyolog ve psikologların katılımıyla değerlendirilir.

3. Yapay Zekâ Destekli Literatür Merkezi: Milyonlarca klasik eser, fetvâ mecmuası, akademik makale, uluslararası karar, tek veri tabanında analiz edilir.

4. Makâsıd Analiz Birimi: Her mesele önce; din, can, akıl, nesil, mal, insan onuru, adalet, çevre üzerindeki etkisi bakımından değerlendirilir.

5. Kurumsal Heyet İçtihadı: Kararlar bireysel değil; çoğulcu, gerekçeli, şeffaf, müzakereye açık şekilde alınır.

6. Dijital Fetvâ Platformu: Kararlar herkesin ulaşabileceği dijital veri tabanında yayımlanır. Gerekçeler açık şekilde gösterilir.

7. Sürekli Güncelleme: Yeni bilimsel gelişmeler ortaya çıktığında kararlar yeniden değerlendirilir. Hiçbir fetvâ mutlaklaştırılmaz.

8. Akademik Denetim: Her önemli fetvâ belirli aralıklarla bağımsız akademik kurullar tarafından gözden geçirilir.

Bu model, klasik içtihadın ruhunu korurken çağdaş dünyanın hızına uyum sağlayabilecek dinamik bir hukuk üretim mekanizması oluşturmayı hedeflemektedir.

V. FIKIH EĞİTİMİNDE PARADİGMA DEĞİŞİMİ VE İSEFAM ÖRNEĞİ

A. Fıkıh Eğitiminde Problem Merkezli Paradigma Değişimi

Geleneksel fıkıh eğitimi, ağırlıklı olarak tarihsel metinlerin şerh ve haşiyelerinin ezberlenmesine dayanan "metin merkezli" bir yöntem izlemektedir. Ancak bu yöntem, öğrencilerin modern dünyanın dinamik yapısını kavramasını engellemektedir. Çağdaş dönemde fıkıh eğitiminin "problem merkezli" bir yapıya kavuşturulması kaçınılmazdır.

Öğrencilere klasik usûl teorisi öğretilirken, eş zamanlı olarak disiplinlerarası dersler (Fıkıh + Yapay Zekâ Etiği, Fıkıh + Bilişim Hukuku, Fıkıh + Bioetik, Fıkıh + Finans) sunulmalıdır. Öğrenciye önce "kripto para nedir" sorulmalı, sonra fıkhî hüküm tartışılmalıdır. Aksi halde fıkıhçı sahadan kopar.¹⁹

B. Akademi-Sektör İşbirliği Modeli: İSEFAM Örneği

İSEFAM (İslâm Ekonomisi ve Finansı Uygulama ve Araştırma Merkezi) gibi araştırma merkezlerinin geliştirdiği modeller, teorik fıkıh ile hayatın pratik ihtiyaçları arasında nasıl sağlıklı köprüler kurulabileceğini göstermektedir. İSEFAM'ın "İş İnsanlarının Fetvâ İhtiyacına Yönelik Dijital Platform" önerisi dört aşamalı ideal döngüyü sunar:²⁰

1. Veri Toplama: Sektörden ve sahadan gelen fıkhî sorular ile problemler anonimleştirilerek dijital bir platformda toplanır.

2. Bilimsel Analiz: Toplanan veriler akademi tarafından fıkhî, sosyolojik, iktisadî ve teknik açılardan derinlemesine incelenir.

3. Heyet Kararı: Farklı mezhep ve disiplin temsilcilerinin katıldığı ortak heyet toplantılarında (şûrâ) fıkhî kararlar (fetvâlar) üretilir.

4. Geri Bildirim: Bu kararların piyasadaki pratik sonuçları sürekli izlenerek geri bildirim halkası tamamlanır; uygulama sonuçları tekrar akademiye döner.

Bu döngü fıkhın canlı kalmasını sağlar.

VI. YAPAY ZEKÂ ÇAĞINDA ŞER'Î YÖNETİŞİM VE ETİK ÇERÇEVE

Yapay zekâ yalnızca teknik bir gelişme değildir. Aynı zamanda hukuk üretimini etkileyen yeni bir epistemolojik aktördür. Bu nedenle gelecekte tartışılacak temel mesele "Yapay zekâ kullanılmalı mı?" sorusu olmayacaktır. Asıl soru şu olacaktır: "Yapay zekâ hangi sınırlar içerisinde kullanılmalıdır?"

Kanaatimizce İslâm hukukunda yapay zekâ kullanımını yönetecek temel ilkeler şunlar olmalıdır:

1. İnsan Denetimi (Human-in-the-Loop): Hiçbir yapay zekâ sistemi bağımsız fetvâ makamı olamaz. Nihaî karar daima ehil insanlara ait olmalıdır. Yapay zekâ tarafından hazırlanan hiçbir fıkhî metin, insan (müftü/fakih) denetiminden ve onayından geçmeden doğrudan kamuya sunulmamalıdır.

2. Şeffaflık ve Doğrulanabilirlik: Kullanılan algoritmalar hangi kaynaklardan beslendiğini açıklayabilmelidir. Algoritma, ürettiği taslak metnin hangi klasik fıkıh kaynaklarına, hangi sayfa ve dipnotlara dayandığını şeffaf bir şekilde gösterebilmelidir. "Kara kutu algoritmalar" dinî karar süreçlerinde kullanılmamalıdır.

3. Mezhep Çoğulculuğu: Yapay zekâ yalnızca tek mezhebin görüşlerini öğretmemeli; İslâm hukuk mirasının tamamını temsil edebilmelidir. Algoritmalar tek bir mezhebi veya görüşü mutlaklaştırmamalı, mezheplerin farklı içtihatlarını ve gerekçelerini adil bir şekilde sunabilmelidir.

4. Dinamik Güncellik: Sosyal şartlar, örf ve kanunlar değiştikçe yapay zekânın veri tabanı ve önceliklendirme algoritmaları da güncellenmelidir. Yeni içtihatlar sisteme düzenli olarak işlenmelidir. Aksi hâlde algoritmalar zamanla tarihî donukluğu yeniden üretmeye başlayacaktır.

5. Hukukî ve Dinî Sorumluluk: Algoritmanın ürettiği hatalı veya yanıltıcı bilgilerin yol açacağı zararlardan hangi hukukî ve kurumsal yapıların sorumlu olacağı net olarak tanımlanmalıdır. Hatalı fetvânın sorumluluğu algoritmaya değil, onu kullanan kuruma ait olmalıdır.

Bu ilkeler, gelecekte geliştirilecek dijital fetvâ platformlarının etik temelini oluşturacaktır.²¹

VII. TARTIŞMA VE GELECEK PROJEKSİYONU

Çağdaş fıkıh düşüncesi günümüzde iki aşırı uç arasında sıkışma riskiyle karşı karşıyadır. Birinci uç, metinleri dondurarak tarihsel bağlamından koparan ve "klasik kitaplarda yoksa o halde haramdır/caiz değildir" diyen Tekstüalizm/Lafızcılık'tır. İkinci uç ise, nassları tamamen işlevsizleştirerek "zaman değişti, o halde her şey mubahtır" mantığıyla hareket eden Aşırı Pragmatizm/Sekülerleşme'dir. Her iki yaklaşım da İslâm hukukunun özgün metodolojisini ve ruhunu yok etmektedir.

Katı lafızcılık, fıkhı tarih içinde donmuş bir hukuk sistemine dönüştürme riski taşırken; sınırsız pragmatizm de şer'î hükümlerin normatif gücünü zayıflatmaktadır. Oysa klasik usûl literatürü incelendiğinde, fakîhlerin ne sadece lafızlarla yetindikleri ne de toplumsal şartları göz ardı ettikleri görülmektedir. Ebû Hanîfe'nin istihsan anlayışı, Mâlik'in amel-i ehl-i Medîne yaklaşımı, Şâfiî'nin sistematik usûl inşası ve Şâtıbî'nin makâsıd teorisi, fıkhın daima hayatla irtibat içinde geliştiğini göstermektedir. Dengeli orta yol ise, "sabiteler ile değişkenler" (sâbit ve muteğayyir) arasındaki ayrımı doğru yaparak, değişen dünyayı nassların evrensel amaçları (makâsıd) doğrultusunda yeniden yorumlamaktır.²²

Gelecekte fıkhı bekleyen çok daha karmaşık meseleler bulunmaktadır. Metaverse'te ibadetlerin sıhhati ve cemaat, kuantum bilgisayarlar çağında kriptografi ve siber güvenlik fıkhı, nöroteknoloji ve beyin-bilgisayar arayüzleri üzerinden ibadetlerin ehliyeti, yapay zekâ robotlarının hukukî statüsü, iklim mültecilerinin İslâm devletler hukuku açısından durumu bu karmaşık meselelerin yalnızca birkaçıdır.

Müslüman dünyası, bu geleceğe hazırlıksız yakalanmamak için reaktif fetvâ reflekslerini bırakıp, bugünden multidisipliner "Fıkıh Laboratuvarları" ve "Gelecek Fıkhı Çalışma Grupları" kurmak zorundadır. Bu laboratuvarların temel görevleri şunlar olacaktır:

· Gelişmekte olan teknolojileri takip etmek

· Muhtemel fıkhî problemleri önceden belirlemek

· Bilim insanlarıyla ortak araştırmalar yürütmek

· Yapay zekâ destekli veri tabanları oluşturmak

· Senaryo analizleri hazırlamak

· Politika raporları yayımlamak

· Uluslararası ortak fetvâ çalışmaları gerçekleştirmek

Böylece fetvâ kurulları yalnızca geçmişi yorumlayan kurumlar olmaktan çıkacak, geleceği öngören araştırma merkezlerine dönüşecektir. Fıkhın önündeki en büyük engeller zihniyet dünyamızdaki statükodur; bu statüko aşıldığı takdirde fıkhın dinamik usûlü her çağa hitap edebilecek kapasitededir.²³

SONUÇ

Mecelle tecrübesinden günümüze İslâm fıkhının geçirdiği dönüşüm, özellikle 2000'li yıllardan sonra tıp, gıda ve iktisat alanlarındaki kurumsal uzmanlaşma ile yeni bir aşamaya geçmiştir. Çağdaş dünyada karşı karşıya kaldığımız karmaşık problemler, klasik dönem usûl mirasımızın dışlanmasını değil, tam aksine bu mirasın dinamik ve maksat odaklı (makâsıdî) unsurlarının aktif şekilde tecdit edilmesini gerektirmektedir.

Bu metodolojik inşanın üç temel sacayağı bulunmaktadır:

• Birincisi, makâsıdü'ş-şerîa, küllî kaideler, örf ve maslahat kavramlarını teorik birer araç olmaktan çıkarıp pratik birer çözüm anahtarına dönüştürmektir. Dijital çağda bu ilkeler, yeni teknolojilerin fıkhî değerlendirmesinde rehberlik edecek temel referans noktaları olarak işlev görmelidir.

• İkincisi, bireysel fetvâ usûlünden kurumsal, çok sesli ve disiplinlerarası heyet içtihadına geçişi tamamlamaktır. Günümüz meselelerinin kompleks yapısı, tek bir müçtehidin tüm uzmanlık alanlarını kuşatmasını imkânsız kılmaktadır. Bu sebeple disiplinlerarası uzman heyetlerinin ortak kararı, çağdaş fetvâ üretiminin merkezinde yer almalıdır.

• Üçüncüsü ise, yapay zekâ ve dijital platformları fıkhın ruhunu yok etmeden, araştırmaları hızlandıran ve kolaylaştıran verimli birer araç olarak sürece dahil etmektir. Yapay zekâ, fetvâ sürecinde müftünün alternatifi değil, onun araştırmasını hızlandıran ve karar sürecini destekleyen gelişmiş bir yardımcı olarak konumlandırılmalıdır.

Son Dönem Osmanlı âlimlerinin "hayata cevap verme" azmi ve vizyonu, bugün dijital çağın getirdiği sorunlar karşısında da en büyük metodolojik rehberimizdir. Hz. Peygamber'in Muâz b. Cebel'i Yemen'e gönderirken öğrettiği içtihat ruhu, Ebû Hanîfe'nin re'y metodolojisi, Şâtıbî'nin makâsıd teorisi ve Mecelle'nin hukukî sistematiği, dijital çağda da yol gösterici olmaya devam etmektedir.

Bir dinin hem evrensel olduğunu iddia edip hem de belirli tarihsel şartlarda üretilmiş beşerî yorumlarını dokunulmaz kılmak tutarlı değildir. Fıkhın tecdidi, dini tahrif etmek değil, evrensel mesajı değişen şartlarda en doğru şekilde temsil etmektir. Geleceğin İslâm hukuku, bu ilmî mirası yapay zekâ ve yeni bilgi teknolojileriyle çatıştırmadan; onları insan denetiminde ve şer'î ilkeler doğrultusunda kullanabildiği ölçüde hem kendi geleneğine sadık kalacak hem de çağın meselelerine güvenilir çözümler sunabilecektir. Fıkıh ya çağı ve geleceği anlamlandırıp ona yön verecek ya da çağ kendi kurallarını koyarak fıkhı hayatın dışına itecektir.

​*EK: KAVRAMLAR SÖZLÜĞÜ (GLOSSARY)

​Akıllı Sözleşme (Smart Contract): Blockchain (blokzincir) teknolojisi üzerinde çalışan, taraflar arasındaki anlaşma şartlarının doğrudan kod satırlarına yazıldığı, aracıya ihtiyaç duymadan kendi kendini yürüten kriptografik/algoritmik protokoller.

​Algoritma: Belirli bir problemi çözmek veya bir amaca ulaşmak için tasarlanan mantıksal çözüm yolu ve adım adım izlenen işlem basamakları.

​Bitcoin: Merkezîyetsiz, herhangi bir aracı kuruma veya devlete ihtiyaç duymadan, eşten eşe (P2P) doğrudan transfer edilebilen ilk dijital kripto para birimi.

​Blockchain (Blokzincir): Verilerin şifrelenmiş bloklar halinde dağıtık bir ağ üzerinde güvenli, şeffaf ve değiştirilemez biçimde saklandığı; geriye dönük müdahale edilemez kayıtlar sunan şifreli dijital veri defteri / güvenlikli sicil teknolojisi.

​DeFi (Merkezîyetsiz Finans): Geleneksel finansal sistemde yer alan banka, borsa gibi merkezî aracılara ihtiyaç duymadan, blockchain ve akıllı sözleşmeler üzerinden yürütülen finansal ekosistem.

​Dijital: Makale bağlamında; internet altyapısı, blokzincir teknolojisi, kripto cüzdan kullanımı ve bunlara bağlı modern teknolojik işleyişlerin bütünü.

​Dijital Fetvâ: Çağdaş fıkhî problemlerin çözümü amacıyla dijital platformlar, yapay zekâ destekli sistemler veya sanal fetvâ merkezleri aracılığıyla üretilen ve kitlelere ulaştırılan dinî-hukukî kararlar.

​Ehliyet: Kişinin dinî ve hukukî hükümlere muhatap olma, haklara sahip olma ve borç altına girebilme (vücûb) ile bu hak ve borçları kendi fiilleriyle yürütebilme (eda) kapasitesi.

​Epistemoloji: Bilginin kaynağını, doğasını, kapsamını ve doğruluğunu inceleyen bilgi felsefesi; makale bağlamında ilmî bilgi ve fıkhî hüküm istinbatının bilgi teorisi zemini.

​Fıkıh Usûlü: İslâm hukukunda şer'î-amelî hükümleri tikel delillerinden çıkarma yöntemlerini ve kurallarını belirleyen dinî hukuk metodolojisi.

​Garar: İslâm borçlar hukukunda akdin kurucu unsurlarında, konusunda veya tesliminde var olan, taraflar arasında anlaşmazlığa, haksız kazanca ya da kumara yol açabilecek aşırı belirsizlik ve kapalılık durumu.

​Hâdisât / Vâkıât: Klasik fıkıh literatüründe, toplum hayatında ilk defa karşılaşılan, çözümü için doğrudan tikel bir nass bulunmayan ve müçtehitlerin içtihat etmesini gerektiren güncel olaylar ve hukuki meseleler.

​İçtihat: Müçtehidin, hakkında açık ve kesin bir nass bulunmayan çağdaş veya tarihsel bir meselede şer'î-amelî hükme ulaşabilmek adına ilgili dinî delillerden (Kitap, Sünnet vb.) istinbat yapmak için tüm ilmî yetkinliğini ve zihnî çabasını son noktaya kadar harcaması.

​İstihsan: Bir meselede, açık kıyasın (kıyas-ı celî) getirdiği hükümden vazgeçerek; özel bir delil, maslahat, örf veya zaruret sebebiyle gizli kıyasa (kıyas-ı hafî) ya da o meseleye özel daha güçlü, kolaylaştırıcı bir hükme yönelme yöntemi.

​Kurumsal İçtihat (el-İçtihâdü'l-Cemâî): Çağdaş dönemde, tek bir müçtehit yerine farklı disiplinlerden uzmanların (fakih, hekim, iktisatçı, yazılım mühendisi vb.) bir araya gelerek karmaşık fıkhî problemlere ortak bir şûrâ/heyet kararıyla çözüm üretmesi modeli.

​Küllî Kaideler: Fıkhın alt dallarındaki tikel meseleleri tek bir çatı altında toplayan, hukukun genel mantığını, amacını ve adalet idealini yansıtan genel-geçer kurallar / soyut hukuk ilkeleri (Örn: "Zaruretler memnûâtı mubah kılar").

​Makâsıdü'ş-Şerîa: Şâri'nin (hüküm koyucunun) dinî hükümleri vazetmedeki temel hedefleri ve nihaî amaçları; insanın canını, malını, aklını, neslini ve dinini koruyarak kulların maslahatını temin etme ve onlardan zararı (mefsedet) uzaklaştırma gayesi.

​Maslahat-ı Mürsele: Hakkında şer'î kaynaklarda olumlu ya da olumsuz tikel bir nass bulunmayan, ancak İslâm hukukunun genel ilkelerine, adalet anlayışına ve insanlığın faydasına uygun olan kamusal yararlar.

​Mecelle (Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye): Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki bir komisyon tarafından Hanefî fıkhının mutemet görüşleri esas alınarak hazırlanan, İslâm hukuk tarihinin ilk modern ve maddî kanunlaştırma hareketi olan Osmanlı medenî kanunu.

​Nevâzil / Müstecedde: Klasik ve modern dönem İslâm hukukunda, zamanın ve şartların değişmesiyle ilk defa karşılaşılan, çözümü için doğrudan tikel nass bulunmayan ve acil çözüm bekleyen yeni sorunlara/olaylara üretilen fıkhî fetva ve çözümler.

​NFT (Non-Fungible Token): Blockchain ağı üzerinde benzersiz, taklit edilemez ve birbirinin yerine geçemez dijital varlıkları (sanat eseri, mülkiyet hakkı vb.) temsil eden dijital sertifikalar.

​Örf: Toplumun büyük çoğunluğu tarafından benimsenen, süreklilik arz eden, nasslara aykırı olmayan ve hukuki işlemlerde referans kabul edilen toplumsal alışkanlıklar ile sözlü/fiili davranış kalıpları.

​Sedd-i Zerâî: Kötülüğe, harama ya da toplumsal zarara yol açması kesin veya kuvvetle muhtemel olan meşru vasıtaların ve yolların, henüz o zarar doğmadan önce fıkhî bir tedbir olarak önceden yasaklanması yöntemi.

​Tağyîr-i Halkillâh: Kur'an-ı Kerim'de geçen; fıtratın bozulmasını, eşyanın veya insanın yaratılışındaki doğal ve ilahî dengenin tıbbî ya da teknolojik müdahalelerle yapay ve zararlı bir biçimde değiştirilmesini ifade eden kavram.

​Tecziü'l-İçtihad: Bir âlimin fıkhın bütün alanlarında değil, yalnızca uzmanlaştığı belirli bir sahada (örneğin tıp fıkhı veya finans fıkhı) içtihat edebilme yetkinliğine sahip olması durumu.

​Yapay Zekâ (AI): İnsan zekâsına özgü öğrenme, analiz etme, çıkarım yapma ve metin üretme gibi bilişsel işlevleri taklit eden algoritmik sistemler; makale bağlamında fetvâ sürecinde müftünün alternatifi değil, bir karar destek sistemi/asistanı.

DİPNOTLAR

¹ Soner Duman ve Shaker Jabari, "Çağdaş Dönemde Usûl-i Fıkhın Yenilenmesi Tartışmaları", Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 20/1 (2020), s. 199.

² Soner Duman, Günümüz Fıkıh Problemleri (İstanbul: Ensar Neşriyat, 2020), s. 45.

³ Duman ve Jabari, "Çağdaş Dönemde Usûl-i Fıkhın Yenilenmesi Tartışmaları", s. 204.

⁴ H. Ali Erdoğan, "İslâm Fıkhı'nın Güncellenmesinin Önündeki Engeller" (Yayımlanmamış Makale), s. 8.

⁵ "Nevâzil", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları).

⁶ "İş İnsanlarının Karşılaştığı Güncel Fıkhî Problemleri Çalıştayı", Sakarya Üniversitesi İSEFAM, 29 Ocak 2025.

⁷ Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye, Mukaddime.

⁸ Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye, md. 39.

⁹ Ebû İshak eş-Şâtıbî, el-Muvâfakât fî Usûli'ş-Şerîa, thk. Abdullah Draz (Beyrut: Dâru'l-Ma'rife, 1997), c. II, s. 120.

¹⁰ Ebû Hamid el-Gazzâlî, el-Mustasfâ min İlmi'l-Usûl (Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1993), s. 174.

¹¹ İbrahim Kâfi Dönmez, "Makâsıd", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Ankara: TDV Yayınları, 2003), c. XXVII, s. 418-422.

¹² Zeynüddin İbn Nüceym, el-Eşbâh ve'n-Nezâir (Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, ts.), s. 85.

¹³ Celâleddîn es-Süyûtî, el-Eşbâh ve'n-Nezâir (Beyrut: Dâru'l-Kütüb, 1983), s. 92.

¹⁴ Gazzâlî, el-Mustasfâ, s. 174.

¹⁵ Mohammed W T Sulaiman, "Çağdaş Fıkıh Problemleri ve Kurul İçtihadı: Uluslararası Mecmau'l-Fıkhi'l-İslâmî Örneği" (Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 2024), s. 142.

¹⁶ Ömer Faruk Uysal, "İş İnsanlarının Fetvâ İhtiyacına Yönelik Dijital Bir Platform Önerisi", İSEFAM 18. Çalıştay Tebliğleri (Sakarya: 2025), s. 12.

¹⁷ Muhammed Latif Altun, "Yapay Zekâ Üzerine Fıkhî Bir Analiz", Dicle İlahiyat Dergisi 26/2 (2023), s. 227-249. Ayrıca bkz. "Ijtihad, mufti, and fatwa in the age of AI"; "AI-generated fatwas cannot fully replace human scholars".

¹⁸ Prof. Kutub Mustafa Sano, Secretary General Emphasizes Importance of Harnessing AI in Contemporary Fatwa Issuance Within Sharia Guidelines – International Islamic Fiqh Academy (IIFA), 23 Haziran 2025 tarihli "Fatwa Workshop 2025" konuşması.

¹⁹ Duman ve Jabari, "Çağdaş Dönemde Usûl-i Fıkhın Yenilenmesi Tartışmaları", s. 215.

²⁰ Uysal, "İş İnsanlarının Fetvâ İhtiyacına Yönelik Dijital Bir Platform Önerisi", s. 15.

²¹ Yapay zekâ uygulamalarının temel dini hükümlerde mutabakat sergilemekle birlikte detay meselelerde hatalı fetvalar verebildiği ve tek başına fetva kaynağı olamayacağı yönündeki ampirik tespitler için bkz. "İbadetlerle İlgili Fetvalar ve Yapay Zekâ Uygulamaları: Karşılaştırmalı Bir Analiz", Dergipark (2024); "Yapay Zekâ Tabanlı Uygulamaların Dini Soruları Cevaplama Yetenekleri: ChatGPT ve Din İşleri Yüksek Kurulu Fetvaları Bağlamında Bir Karşılaştırma", Dergipark (2024). Ayrıca bkz. "Fiqh Algorithm: Finding A Common Ground Between Fatwa and Artificial Intelligence"; "AI in Fatwā Issuance: A SWOT Analysis".

²² Erdoğan, "İslâm Fıkhı'nın Güncellenmesinin Önündeki Engeller", s. 14.

²³ "İslâm Hukuku Araştırmaları", egunduz.home.uludag.edu.tr (Erişim Tarihi: 10.05.2026). Ayrıca bkz. Md. Shamsul Arefin v.dğr., "Artificial Intelligence in Islamic Fatwa and Shariah Advisory: Opportunities, Limitations, and the Imperative of Human-in-the-Loop Shariah Governance", ResearchGate (2024); "Digital Mediationand Fatwa Authority in Contemporary Islam: A Critical Islamic Legal and Media-Theoretical Framework", MDPI Religions 15 (2024).

KAYNAKÇA

AAOIFI. Sharī’ah Standards. Manama: Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions.

Altun, Muhammed Latif. "Yapay Zekâ Üzerine Fıkhî Bir Analiz". Dicle İlahiyat Dergisi 26/2 (2023): 227-249.

Arefin, Md. Shamsul v.dğr. "Artificial Intelligence in Islamic Fatwa and Shariah Advisory: Opportunities, Limitations, and the Imperative of Human-in-the-Loop Shariah Governance". ResearchGate, 2024.

Auda, Jasser. Maqasid al-Shariah as Philosophy of Islamic Law. London: IIIT, 2008.

Brown, Jonathan A. C. Misquoting Muhammad. Oxford: Oneworld, 2014.

Coulson, Noel J. A History of Islamic Law. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1964.

"Digital Mediation and Fatwa Authority in Contemporary Islam: A Critical Islamic Legal and Media-Theoretical Framework". MDPI Religions 15 (2024).

Duman, Soner. Günümüz Fıkıh Problemleri. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2020.

Duman, Soner ve Jabari, Shaker. "Çağdaş Dönemde Usûl-i Fıkhın Yenilenmesi Tartışmaları". Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 20/1 (2020): 199-233.

Dönmez, İbrahim Kâfi. "Makâsıd". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt 27, s. 418-422. Ankara: TDV Yayınları, 2003.

Erdoğan, H. Ali. "İslâm Fıkhı'nın Güncellenmesinin Önündeki Engeller". Yayımlanmamış Makale.

Erdoğan, H. Ali. "İslâm Hukuk Metodolojisinde Nassları Anlama Biçimleri ve Güncel Fıkıh Problemlerine Yansıması: Aile Hukuku Örneği". Yayımlanmamış Makale.

European Council for Fatwa and Research. CollectedFatwas.

Gazzâlî, Ebû Hamid. el-Mustasfâ min İlmi'l-Usûl. Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1993.

Hallaq, Wael B. An Introduction to Islamic Law. Cambridge: Cambridge University Press, 2009.

İbn Nüceym, Zeynüddin. el-Eşbâh ve'n-Nezâir. Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, ts.

International Islamic Fiqh Academy. Resolutions and Recommendations. Cidde.

"İş İnsanlarının Karşılaştığı Güncel Fıkhî Problemleri Çalıştayı". Sakarya Üniversitesi İSEFAM, 29 Ocak 2025.

Jackson, Sherman A. Islamic Law and the State. Leiden: Brill, 1996.

Kamali, Mohammad Hashim. Principles of Islamic Jurisprudence. Kuala Lumpur: Ilmiah Publishers, 2003.

Karadâvî, Yusuf. el-İctihâd fi'ş-Şerîati'l-İslâmiyye. Kahire: Dârü'ş-Şurûk, 1998.

Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye.

"Nevâzil". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları.

Ramadan, Tariq. Radical Reform. Oxford: Oxford University Press, 2009.

Sano, Kutub Mustafa. "Harnessing Artificial Intelligence in Contemporary Fatwa". International Islamic Fiqh Academy Workshop, 2025.

Sulaiman, Mohammed W T. "Çağdaş Fıkıh Problemleri ve Kurul İçtihadı: Uluslararası Mecmau'l-Fıkhi'l-İslâmî Örneği". Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 2024.

Süyûtî, Celâleddîn. el-Eşbâh ve'n-Nezâir. Beyrut: Dâru'l-Kütüb, 1983.

Şâtıbî, Ebû İshak. el-Muvâfakât fî Usûli'ş-Şerîa. Thk. Abdullah Draz. Beyrut: Dâru'l-Ma'rife, 1997.

Uysal, Ömer Faruk. "İş İnsanlarının Fetvâ İhtiyacına Yönelik Dijital Bir Platform Önerisi". İSEFAM 18. Çalıştay Tebliğleri. Sakarya, 2025.

Vogel, Frank E. Islamic Law and Legal System. Cambridge: Harvard University Press, 2000.

"Yapay Zekâ Tabanlı Uygulamaların Dini Soruları Cevaplama Yetenekleri: ChatGPT ve Din İşleri Yüksek Kurulu Fetvaları Bağlamında Bir Karşılaştırma". Dergipark, 2024.

"Fiqh Algorithm: Finding A Common Ground Between Fatwa and Artificial Intelligence". Semantic Scholar, 2025.

"AI in Fatwā Issuance: A SWOT Analysis of Opportunities and Limitations". Semantic Scholar, 2025.

"Ijtihad, mufti, and fatwa in the age of AI". Garuda, 2025.

"İbadetlerle İlgili Fetvalar ve Yapay Zekâ Uygulamaları: Karşılaştırmalı Bir Analiz". Dergipark, 2024.

"İslâm Hukuku Araştırmaları". egunduz.home.uludag.edu.tr (Erişim Tarihi: 10.05.2026).