Mehmet Yürekli
Unvan Bir Başlangıçtır: Prof. Dr. Hakkı Çiftçi ve Türk Biliminin Ortak Dili

Plaketten Esere: Bir Unvanın Omzundaki Yük
Bazı haberler bir tebrik mesajıyla okunur, bir “hayırlı olsun” ile kapanır ve ertesi sabah unutulur. Çukurova Üniversitesi’nden Prof. Dr. Hakkı Çiftçi’ye verilen fahri üyelik haberi de ilk bakışta bu türdendir. Türk Dünyası Akademisyenler Birliği ile Türk Dünyası Dayanışma ve Yardımlaşma Teşkilatı, Çiftçi’ye ortaklaşa “Fahri Üye” unvanı verdi. Haber onu Nobel ödüllü Prof. Dr. Aziz Sancar’la ve uzun yıllar Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nda görev yapmış Prof. Dr. Bəxtiyar Siracov’la aynı listede anıyor.
Ama bu haberi bir tebrikle geçiştirmek, sorulması gereken soruyu da geçiştirmek olur. Bir unvan, bir bilim insanına ve onun temsil ettiği coğrafyaya ne kazandırır? Daha önemlisi, Türk dünyasında akademik iş birliği ne zaman törenlerin dilinden çıkıp üretimin diline geçecek?
- Plaketten Esere: Türk Dünyasında Bilim İş Birliğinin Sınavı
- Unvan Bir Başlangıçtır: Prof. Dr. Hakkı Çiftçi ve Türk Biliminin Ortak Dili

Genç bir birlik, büyük bir iddia
Türk Dünyası Akademisyenler Birliği henüz bir yaşını yeni doldurdu. Bir grup bilim insanı birliği 29 Ekim 2025’te Bakü’deki Atatürk Merkezi’nde kurdu. Kuruluşa dayanak olarak da 13 Ağustos 2023’te Budapeşte’de, Turan Kurultayı sürecinde alınan kararlar gösteriliyor. Tarihlerin ve mekânların seçimi bile niyeti anlatıyor. Cumhuriyet’in yıl dönümünde, Bakü’de ve Atatürk’ün adını taşıyan bir çatı altında atılan bir imza, sembollere duyarsız bir girişimin imzası değildir.
Birliğin başkanı Prof. Dr. Valeh Mirzeyev hedefi açıkça koyuyor. Balkanlar’dan Orta Asya’ya uzanan geniş bir coğrafyadaki akademisyenleri ortak bir vizyonda buluşturmak, onların ürettiği bilgiyi küresel standartlara taşımak ve Türk dünyasının ortak bilimsel dilini kurmak istiyor. Bu, küçümsenecek bir hedef değil. Türk dilli ülkeler arasındaki kültürel ve siyasi yakınlık yıllardır güçlü bir söylem olarak yaşıyor. Ne var ki ortak yayın, ortak proje ve araştırmacı dolaşımı gibi ölçülebilir alanlarda bu yakınlık hâlâ potansiyelinin çok gerisinde. Gönüller yakın, ama laboratuvarlar ve arşivler birbirinden uzak.

İpek Yolu’nu okuyabilen bir göz
Unvanın bir iktisat tarihçisine verilmesini tesadüf saymamak gerekir. Türk dünyasını birbirine bağlayan şey yalnızca dil ve kültür değil. Kervanların izinden bugünkü Orta Koridor’un raylarına uzanan ortak bir ticaret ve üretim hafızası da var. Bu hafızayı rakamlara, belgelere ve karşılaştırmalara dökebilen disiplinlerin başında iktisat tarihi geliyor. Bir coğrafyanın geleceğini kurmak isteyen, önce o coğrafyanın nasıl geçindiğini, neyi üretip neyi takas ettiğini bilmek zorundadır.
Çiftçi, Çukurova Üniversitesi’nde İktisat Tarihi Anabilim Dalı Başkanlığı ile Adana Meslek Yüksekokulu Müdürlüğü’nü birlikte yürütüyor. Takdir belgesi iktisat tarihi, bölgesel kalkınma ve akademik yönetim alanlarındaki çalışmalarını öne çıkarıyor. Açıklamaya göre birliğin kuruluşunda da aktif emek vermiş. Demek ki unvan yalnızca geçmiş bir birikimi değil, bir yapı kurma çabasını da onurlandırıyor. Çiftçi’nin kendi tanımı da bu yönde. Unvanı bir ödül olarak değil, sorumluluğu artıran “kutsal bir emanet” olarak görüyor.
Plaket ile eser arasındaki mesafe
Yine de dürüst olmak gerekiyor. Türk dünyasına dair akademik girişimlerin hatırı sayılır bir kısmı coşkulu bildirgeler, parıltılı plaketler ve kalabalık tören fotoğraflarıyla sınırlı kaldı. “Stratejik köprü”, “ortak akıl”, “Turan ülküsü” gibi kavramlar güçlü duygular uyandırıyor. Ancak bir köprünün değeri üzerinden kaç kişinin geçtiğiyle ölçülür. Kavramlar ölçülebilir çıktıya dönüşmedikçe, en görkemli köprü bile karşı kıyıya varmayan bir yapı olarak kalır.
Bilim dünyasında itibar unvanlarla değil, iş birliğinin bıraktığı izlerle kazanılır. Ortak makaleler, karşılıklı atıflar, birlikte yürütülen projeler ve ülkeler arasında dolaşan genç araştırmacılar bu izlerin en belirgin olanlarıdır. Aziz Sancar gibi dünya çapında bir ismin anılması bir birliğe görünürlük kazandırabilir. Fakat görünürlük bir kıvılcımdır. Ateşi sürekli kılan şey düzenli, şeffaf ve hesap verebilir bir çalışma takvimidir.
Bir başka ince denge de bilimin dili ile ideolojinin dili arasında kurulmalıdır. Ortak kimlik vurgusu insanı harekete geçirir, ama bilimin evrenselliği liyakatin ve eleştirel düşüncenin her türlü aidiyetin önünde tutulmasını ister. Bilim, alkışla değil itirazla büyür. Mirzeyev’in “küresel standartlar” vurgusu bu bakımdan doğru bir pusula. Türk biliminin değeri, önce dünya biliminin terazisinde tartılmalıdır.

Emanetin hakkı
Çiftçi’nin “emanet” sözcüğü, aslında birliğin önündeki yol haritasını da kendiliğinden çiziyor. Bir emanetin hakkı onu vitrinde saklayarak değil, büyüterek verilir. Bu da birliğin önümüzdeki yıllarda tören takvimiyle değil, iş takvimiyle anılmasını gerektiriyor.
O işin nelerden oluşacağı da aşağı yukarı belli. Türk dilli üniversiteler arasında ortak doktora programları ve araştırmacı değişimleri kurulabilir. Bölge ekonomilerinin ortak iktisat tarihini karşılaştırmalı olarak inceleyen projeler başlatılabilir. Herkesin erişebileceği ortak bir veri ve yayın altyapısı oluşturulabilir. Özellikle bu son adım, Çiftçi’nin uzmanlık alanı olan iktisat tarihi için son derece verimli bir zemin olur. Dağınık arşivler bir araya geldiğinde, ortak hafıza da ilk kez bütün hâlinde okunabilir hâle gelir.
İsmail Gaspıralı’nın bir asrı aşkın şiarı “Dilde, fikirde, işte birlik” idi. Türk dünyası dilde ve fikirde yakınlığını uzun zamandır taşıyor. Eksik kalan halka, üçüncüsü olan işte birlik. Hakkı Çiftçi’ye verilen fahri üyelik bir sembol olarak raflara kaldırılmamalı. Bir başlangıç çizgisi olarak hatırlanmalı. Çünkü bu unvanın gerçek değerini bugünkü plaketler değil, yarın raflara dizilecek ortak eserler belirleyecek.
Mehmet Yürekli
30.Ekim.2026, Adana

Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.