Kapitalist dünya sistemi, mekanizmalarını işletirken büyük bir enerjiye ihtiyaç duymaktadır. Günümüzde dünya toplam enerji üretiminin yüzde 87’lik payı fosil yakıtlar, yüzde 6’sı yenilenebilir kaynaklar, yüzde 7’si ise nükleer enerji yoluyla karşılanmaktadır. Dolayısıyla devletlerin konumunu anlamada enerji politikaları anahtar role sahiptir.

Dünya elektrik enerjisi üretiminin yaklaşık yüzde 64.5’ini fosil kaynaklar (yüzde 38.7 kömür, yüzde 18.3 doğal gaz, yüzde 7.5 petrol) gerçekleştirmektedir (Şener Üşümezsoy, Petrol Şoku ve Yeni Ortadoğu Haritası).

Dünya petrol rezervlerinin % 67 ve doğal gaz rezervlerinin %34 ve %35'ini kapsayan Arap-İran Körfezi çevresi ve Rusya-Hazar Denizi çevresi petrol ve doğalgaz yataklarının jeolojik yapısı ve sınırları, coğrafik dağımı, bu dağılımda yaşayan halklar, bu coğrafik sahaları kapsayan devletler, yönetim biçimleri, etnik halk guruplarının ilişkileri ve çelişkileri, bu devletlerin petrol ve doğal gaz sahaları üzerindeki egemen oluş biçimleri ve imtiyazlarının hukuksal biçimi, dünya petrol şirketleri ile üretim ve dağıtım sözleşmeleri verisel tabanda elimizde olduğunda savaş arkasındaki gerçekleri daha belirgin görülmektedir.10 (Şener Üşümezsoy, ‘‘Petrol Şoku ve Yeni Ortadoğu Haritası)

Ortadoğu’da petrol ve doğal gaz açısından Arap-İran Körfezi çevresinde bulunan önemli ülkeler Suudi Arabistan, İran, Irak, Kuveyt, Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri'dir. Bu bölge petrol bakımından dünyanın en zengin bölgesi olup, petrol rezervlerinin %67'sini ve doğal, gaz rezervlerinin %34'ü bu bölgede bulunmaktadır.

Bölgedeki tüm petrol zengini Ülkeler OPEC üyesi olup, dünya petrol fiyatlarını belirlenmesinde en etkili güçtürler.

Dünya petrol ve doğal gaz yönünden gittikçe bu bölgeye bağımlı olacak, önemi ve etkinliği çok daha artacaktır. (Şener Üşümezsoy, Yeni Dünya Petrol Düzeni ve Körfez Savaşları)

DÜNYA SİSTEMİ VE ORTA DOĞU

Ortadoğu kavramı mekân anlamında Orta Asya, Kuzey Afrika ve Batı Avrupa gibi doğrudan bir fiziki coğrafi bölgeye işaret etmemektedir. Bu daha çok batılıların kendi mekân ve siyasetlerini merkeze alarak, kendilerinden yola çıkarak oluşturdukları, siyasi ve faydacı olgular içeren, kurgusal bir isimlendirmedir. (Ahmet Davutoğlu, Stratejik Derinlik-Türkiye’nin Uluslararası Konumu)

Ortadoğu’nun dünya sistemi açısından büyük önemi vardır. Orta doğunun yer aldığı coğrafya, jeopolitik konumu, ekonomik önem taşıması, yeraltı zenginlikleri gibi birçok önemi bulunmaktadır. Bu sebeplerden dolayı her devletin kendi menfaatleri için belirli, kendine özgü stratejileri bulunmakta ve bunları uygulamaktadırlar.

Ortadoğu’ya hâkim olan dünyayı da kontrol etmektedir. Her devlet oraya sahip olmak ekonomik açıdan refaha ulaşmak ister ve hemen hepsinin de çeşitli stratejileri bulunur.

Avrupa ve Güney Asya arasındaki deniz yolu mesafesini büyük ölçüde azaltan Akdeniz ve Kızıldeniz’i arasındaki Süveyş Kanalı, 1869 yılında faaliyete girmesinden itibaren başta Mısır olmak üzere bölgenin jeopolitik önemini arttıran bir diğer etken olmuş ve ‘‘Ortadoğu’yu kontrol etmek dünyayı kontrol etmektir’’ prensibini dünyaya tekrar hatırlatan bir nitelik taşımıştır.

Ayrıca Basra Körfezi’nin devasa petrol üretimini dünyaya açan kapı olan Hürmüz Boğazı bölgenin önemini arttıran bir diğer faktördür. Bu sebepten dolayı Ortadoğu çağdaş kapitalist dünya sisteminde önemli bir yere sahiptir.

Birleşmiş Milletler Güvenlik konseyindeki beş devletin, ABD, İngiltere, Fransa, Rusa ve Çin’in Ortadoğu’ya dönük politikası ve stratejileri bulunmaktadır.

ABD’NİN ORTA DOĞU POLİTİKASI

Hammadde yönünden zengin oluşu ve kendi üretimi olan mal ve ürünlerinin ucuzluğu dıştan gelecek ithal ürünlere talebi azaltmaktaydı. Avrupa'daki ekonomik büyüme ve gümrük duvarları nedeniyle, Amerikan ihracatının yönünü Ortadoğu’ya çevirmiştir (Toktamış Ateş, ‘‘ABD Dış Politikasında Yeni Yönelimler ve Dünya’’).

Amerika’nın Ortadoğu’daki politikaları;

1)Soğuk Savaş döneminden devralınan petrol kaynakları üzerinde denetim;

2)Bu kaynaklardan elde edilen üretimin dünya pazarlarına kesintisiz ulaştırılması;

3)Bölgede karakol, askeri üs olarak kullandığı İsrail'in varlığının sürdürülmesi;

4)İslami hareketlerin etkisinin azaltılması,

5)İran ve Irak'ın çevrelenerek denetim altında tutulması,

6)Bölge ülkelerinin, birlik sağlamalarının, ortak savunmaya geçmelerinin, güçlü bir ordu kurmalarının, nükleer bombalara ve kitle imha silahlarına sahip olmasının engellenmesi gibi hedefleri vardır. (Talat Turhan ‘‘ Özel Savaş, Terör Ve Kontrgerilla’’)

RUSYA’NIN ORTA DOĞU POLİTİKASI

Rusya’nın Ortadoğu’ya dönük politikası ve stratejileri bulunmaktadır.

1)Orta Asya’daki enerji arzı üzerindeki monopol konumunu korumak;

2)Orta Asya’daki enerji kaynaklarının kendi kontrolünde olmayan alternatif boru hatlarıyla dünya pazarlarına açılmasını engellemek;

3)Yeni boru hatları inşa ederek, alternatif boru hatlarını dezavantajlı konuma düşürmek;

4)Avrupa’daki dağıtım sistemlerinin Gazprom tarafından satın alınarak, Rus projelerine alternatif projelerin hayata geçmesinin engellenmesi;

5)Ortadoğu bölgesinde ekonomik çıkarlarının korunması;

6)Ortadoğu’da silah ve nükleer enerjinin kendi kontrolüne alınması;

7)Ortadoğu’daki petrol rezervlerinin kendi hakimiyetine alarak, petrol tüketicilerini kendilerine mecbur bırakmak;

8)ABD’nin kendi etrafını çevrelemesini engellemek için İran, Irak, Suriye ve Kafkasya’daki ülkelere silah ve diğer yardımların yapılması vs. politikaları vardır (Ainur Nogayeva, ‘‘Orta Asya’da ABD, Rusya ve Çin: Stratejik Denge Arayışları’’)

ÇİN’İN ORTA DOĞU POLİTİKASI

Çin’in petrol ithal ettiği ülkeler incelendiğinde oldukça geniş dağılımlı bir tablo ortaya çıkmaktadır. Çin, Ortadoğu, Orta Asya ve Latin Amerika ülkelerinden petrol ithal etmektedir.

Ancak ülkeye giren petrolün yüzde 51’i özellikle Suudi Arabistan, Kuveyt ve İran gibi bölge ülkelerinden temin edilmektedir. Bu nedenle Ortadoğu bölgesi Çin’in enerji kaynaklarına yönelik ürettiği dış politikada hayati bir konuma sahiptir. (İnanç Özekmekçi, “Türkiye’nin Doğu Sınırında Yeni Bir Güç: Çin’’).

Enerji politikası dışında bölgenin Çin açısından diğer bir önemi de Ortadoğu’nun Müslüman ülkeleri ile iyi ilişkiler kurarak Doğu Türkistan bölgesindeki ayrılıkçı Müslümanların dış desteğini kesmektir.

Enerji kaynaklarına ulaşım açısından Orta Asya bölgesi de Çin için önemlidir. Bu bölgede ABD’yi jeopolitik bir rakip olarak gören Çin’in Orta Asya politikası, daha geniş stratejik yaklaşım içinde, ABD’ye karşı çok kutuplu dünyanın yaratılması çabasıdır (İnanç Özekmekçi, “Türkiye’nin Doğu Sınırında Yeni Bir Güç: Çin’’).

AB’NİN ORTA DOĞU POLİTİKASI

AB’nin enerji için AB Komisyonu tarafından 2011 yılında yayımlanan “Energy 2020: A strategyforcompetitive, sustainableandsecureenergy” adlı belgede, yeni enerji stratejisinin aşağıda yer alan şu beş önceliğe odaklanması gerektiği ifade edilmektedir. Bu öncelikler;

1) Enerji verimliliğine sahip bir Avrupa’yı mümkün kılmak;

2) Gerçek bir bütünleşmiş Avrupalı enerji pazarı oluşturmak;

3) Tüketicileri güçlendirmek ve en yüksek düzeyde emniyeti ve de güvenliği sağlamak;

4)Avrupa’nın enerji teknolojisi ve yenilikçiliği alanlarındaki liderliğini geliştirmek ve

5)Avrupa Birliği enerji pazarının dış boyutunu güçlendirmektir (Sina Kısacık S. “Yüzyılda Avrupa Birliği’nin Enerji Temin Güvenliği Bağlamında Fırsatlar Ve Karşılaşılan Riskler’’)

TÜRKİYE’NİN ORTA DOĞU POLİTİKASI

Türkiye haritada zengin enerji yataklarına sahip Orta Asya, Kafkasya, Karadeniz ve Ortadoğu bölgelerinin kavuştuğu noktada konuşlanmıştır.

Türkiye, dünyanın ispatlanmış doğal gaz rezervlerinin %71,8, petrol rezervlerinin ise %72,7’lik oranına sahip bu coğrafyada yer almasına rağmen enerji arzında dışa bağımlıdır.

Önemli bir enerji tüketim ürünü olan petrol, Türkiye’de genel enerji ürünleri arasında %40’lık bir kullanım oranına sahiptir. Enerji tüketim listesinde ilk sırayı alan petrolü sınırlı üretebilen Türkiye, bu talebin, ithalat yoluyla sağlamaktadır.

Petrol ithal ettiğimiz ülkelerin başında ise Suudi Arabistan, Irak, İran ve Suriye gelmektedir.

Doğal gaz ise petrolün ardından ikinci en önemli enerji ürünüdür. Son yıllarda kullanım alanları artan ve çevreye daha az zararlı olan doğal gazın bu önemine karşın petrol hala önemini korumaktadır (Amanov Şatlık, ‘‘ ABD’nin Orta Asya Politikaları’’).

Petrol ve doğal gaz bağlamında büyük ölçüde dışarıya bağımlı olan Ankara bu alanlarda tedarikçi çeşitliliğine gitmek suretiyle yeni politikalar oluşturmakta ve buna uygun stratejiler geliştirmektedir.

Doğusunda bulunan zengin hidrokarbon kaynaklarının Avrupa’ya ulaştırılmasında Doğu-Batı Enerji Koridoru ve Güney Gaz Koridoru çerçevesinde anahtar bir transit bir ülke konumuna sahiptir. BTC, Güney Kafkasya Doğal Gaz Boru Hattı, TANAP bu kapsamda ön planda yer alan kilit projelerdir. (Ufuk Kantörün, “Avrupa birliği ve Türkiye’nin enerji politikaları’’)

KAYNAKÇA

Üşümezsoy Ş. ‘‘Petrol Şoku ve Yeni Ortadogu Haritası’’, İleri Yayıncılık,2006 İstanbul

Üşümezsoy Ş.ve Şen Ş. ‘‘Yeni Dünya Petrol Düzeni ve Körfez Savaşları’’,İnkılap

Davutoğlu, A. (2001). StratejikDerinlik - Türkiye’nin Uluslararası Konumu. İstanbul: Küre Yayınları. Ateş T. ‘‘ABD Dış Politikasında Yeni Yönelimler ve Dünya’’, Ümit Yayıncılık,2004

Talat A. ‘‘ Özel Savaş, Terör Ve Kontrgerilla’’, Tüm Zamanlar Yayınları, İstanbul 1995

Nogayeva A. ‘‘Orta AsyadaABD ,Rusya ve Çin:Stratejik Denge Arayışları’’,Usak Yayınları,Ankara 2011

Özekmekçi İ. “Türkiye’nin Doğu Sınırında Yeni Bir Güç: Çin’’, Dış politika Forumu, Aralık 2005

Ufuk, Kantörün U.“Avrupa birliği ve Türkiye’nin enerji politikaları’’ http://www.bilgesam.org/ Erişim Tarihi: 28/11/2017

Kısacık S. “Yüzyılda Avrupa Birliği’nin Enerji Temin Güvenliği Bağlamında Fırsatlar Ve Karşılaşılan Riskler’’, Temmuz 2012

Şatlık A. ‘‘ ABD’nin Orta Asya Politikaları’’, Gökkuba Yayıncılık, İstanbul, 2007