İslâm Hukukunda Tecdîd Krizi: Yapısal Engeller ve Makâsıd Temelli İctihâdın İmkânları

(The Crisis of Tajdīd in Islamic Law: Structural Obstacles and the Possibilities of Maqāṣid-Based Ijtihād)

H. Ali ERDOĞAN

Bağımsız Araştırmacı | ORCID: 0009-0004-3764-0172

ÖZET

İslâm’ın evrensel mesajının çağdaş meselelere etkin cevap verebilmesi, fıkıh mîrasının tecdîdine (yenilenmesine) bağlıdır. Bu süreç, zarûrât-ı dîniyye ile ictihâdî hükümler arasında keskin bir ayırım yapmayı gerektirir. Bu makale, tecdîdin önündeki engelleri dört katmanda tasnif etmeyi ve bu engellerin makâsıd odaklı, kolektif ve disiplinlerarası bir ictihâd anlayışıyla nasıl aşılabileceğini tartışmaktadır. Araştırma sorusu şudur: Fıkhın yenilenmesi önündeki engeller nelerdir ve bu engeller, nassa bağlılığı koruyan, yöntem denetimine açık bir usûl ve kurumsal işleyişle nasıl aşılabilir? Çalışma, literatür temelli kavramsal bir incelemedir. Klasik fıkıh usûlü eserleri, DİA maddeleri, çağdaş makâsıd ve kolektif ictihâd literatürü taranmıştır. Makalenin tezi, en kalıcı engelin tek bir kurum veya yorum biçimi değil, taklîd kültürünün, siyasî ve toplumsal baskıların, literalist okumaların, eğitim yetersizliklerinin, mezhep taassubunun ve dış baskı algısının birbirini besleyen etkileşimi olduğudur. Çözüm, makâsıdı bağımsız bir delil gibi kullanmakta değil, nass, küllî kaideler ve maslahat arasında denge kuran, ölçütleri ve araçları açık bir ictihâd usûlünü ve buna bağlı kurumsal ve eğitsel mekanizmaları yeniden inşa etmektedir.

Anahtar Kelimeler: İctihâd, Fıkıh, Tecdîd, Makâsıd-ı Şerîa, Taklîd, Kolektif İctihâd, Modernite.

ABSTRACT

The effective response of Islam’s universal message to contemporary issues depends on the renewal (tajdīd) of the fiqh heritage. This process requires a clear distinction between the immutable religious essentials (ḍarūrāt dīniyya) and ijtihād-based rulings that vary according to time and place. This article classifies the obstacles to renewal into four layers and discusses how they can be overcome through a maqāṣid-oriented, collective and interdisciplinary understanding of ijtihād. The research question is: What are the obstacles to the renewal of fiqh, and how can they be overcome by a method and institutional practice that preserves fidelity to the naṣṣ while remaining open to methodological control? The study is a literature-based, conceptual inquiry. Classical uṣūl al-fiqh works, encyclopaedia entries and contemporary maqāṣid and collective ijtihād literature were reviewed. The article argues that the most persistent obstacle is not a single institution or mode of interpretation, but the mutually reinforcing interaction of a culture of taqlīd, political and social pressures, literalist readings, educational deficiencies, madhhab fanaticism and the perception of external pressure. The solution lies not in using maqāṣid as an independent and unlimited proof, but in reconstructing an ijtihād method with explicit criteria and practical tools that balances the naṣṣ, general principles and maṣlaḥa.

Keywords: Ijtihād, Fiqh, Tajdīd, Maqāṣid al-Sharīʿa, Taqlīd, Collective Ijtihād, Modernity.

GİRİŞ

Fıkıh, ilk dönemlerden itibaren dinamik bir yapı arz etmiştir. Yeni beldeler, yeni örf ve yeni meseleler karşısında fakihler, nasslardan hüküm çıkarmak ve mevcut hükümleri yeni şartlara uygulamak için ictihâda başvurmuştur. Bu dinamizm, hicrî dördüncü asırdan sonra mezheplerin tedvin edilip sistemleşmesi ve ardından gelen siyasî ve sosyal çalkantılar neticesinde büyük ölçüde sekteye uğramıştır.¹ Modern dönemde tüp bebek, yapay zekâ, kripto paralar, organ nakli ve transhümanizm (teknoloji yoluyla insanın biyolojik sınırlarının aşılması) gibi meselelere, asırlar öncesinin sosyal şartlarına göre verilmiş fetvalarla cevap vermeye çalışmak, hem pratikte sıkıntı doğurmakta hem de dinin kolaylık ve evrensellik ilkeleriyle bağdaşmamaktadır. Dolayısıyla tecdîd artık bir tercih değil, bir zorunluluk hâline gelmiştir.

Bu makale, soruya iki adımda cevap aramaktadır. Birinci adımda engeller tasnif edilmekte ve her bir engelin tek başına değil, diğer engellerle etkileşim içinde nasıl işlediği gösterilmektedir. İkinci adımda makâsıd odaklı, çoğulcu, disiplinlerarası ve yöntem denetimine açık bir ictihâd anlayışının bu engelleri aşmak için hangi ölçütleri ve somut araçları sağlaması gerektiği tartışılmaktadır. Makale, belirli bir meseleye fetva vermeyi değil, fetva ve ictihâd faaliyetinin önündeki yapısal engelleri görünür kılmayı ve bu faaliyetin yöntem zeminini tartışmayı amaçlamaktadır. Ağırlık Sünnî fıkıh geleneğindedir, ancak tasnif ve ölçütler farklı mezhep ve coğrafyalar için de yol gösterici olabilir.

Makale boyunca iki kavramsal ayrım gözetilmektedir. Birincisi, zarûrât-ı dîniyye ile ictihâdî hükümler arasındaki ayrımdır. Birincisi nasslarla kesin olarak sabit olan ve zamana ve mekâna göre değişmeyen temel esaslardır. İkincisi nassların yorumuna, örfün değişmesine ve maslahatın farklılaşmasına bağlı olarak değişebilen beşerî yorumlardır. Tecdîd, birincisini tartışmaya açmak değil, ikincisini yeniden düşünmektir. İkincisi, tecdîd ile tahrîf arasındaki ayrımdır. Tecdîd, dinin evrensel mesajını değişen şartlar içinde daha doğru temsil etme çabasıdır. Tahrîf ise bu mesajı bozmak veya nassın açık hükmünü geçersiz kılmaktır. Bu makalede savunulan makâsıd odaklı yaklaşım, tecdîdi tahriften ayıran yöntem sınırları içinde kalmayı zorunlu görmektedir.

1. KAVRAMSAL ÇERÇEVE: TECDÎD, İCTİHÂD, TAKLÎD VE MAKÂSID

1.1. Yöntem ve İlkeler

Bu çalışmada tecdîd, “dinin aslını koruyarak fıkhî yorumları yenileme” anlamında kullanılmaktadır. Tecdîd, geçmişi bütünüyle reddetmek veya her yeniliği meşrû saymak değildir. Geçmiş müctehidlerin birikimini kendi tarihsel bağlamı içinde anlamak, bugünün meselelerine ışık tutan yönlerini almak ve bugünün ihtiyaçlarına cevap vermeyen yorumları yöntemli biçimde yeniden değerlendirmektir. Bu anlamda tecdîd, hem sürekliliği hem de değişimi birlikte gözeten bir yenilenme faaliyetidir.

Yöntem olarak üç ilke benimsenmektedir.

• Birincisi, tasnif edici açıklık ilkesidir. Engeller, birbirine karıştırılmadan ancak birbirinden koparılmadan sınıflandırılmaktadır.

• İkincisi, tarihsel bağlam ilkesidir. Her iddia, ortaya çıktığı dönemin siyasî, sosyal ve ilmî şartları içinde değerlendirilmektedir.

• Üçüncüsü, yöntem denetimi ilkesidir. Önerilen her çözüm, hangi delile dayandığı, hangi sınırı aşamayacağı ve pratikte hangi mekanizmayla işleyeceği sorusuyla birlikte ele alınmaktadır. Tarama, klasik usûl eserleri ile 1984-2025 arası çağdaş makâsıd ve kolektif ictihâd literatürünü kapsamaktadır. Çalışmanın sınırlılığı, ampirik bir saha araştırmasına dayanmaması ve fetva akademilerinin kararlarını tek tek çözümlememesidir.

1.2. Temel Kavramlar

İctihâd, fıkıh usûlünde, şerʿî hükümlere ulaşmak için müctehidin bütün gücünü sarf etmesidir. DİA’daki “İctihad” maddesinde de vurgulandığı üzere ictihâd, yalnızca hüküm çıkarmak değil, nassları anlamak, deliller arasında tercihte bulunmak ve yeni meselelere hüküm uygulamak gibi farklı düzeyleri içeren geniş bir faaliyettir.² Klasik literatürde ictihâd, mutlak ictihâd, mukayyed ictihâd ve meselede ictihâd gibi düzeylere ayrılmıştır. Mutlak müctehid, usûl ve furûda bağımsız hüküm verebilen âlimi; mukayyed müctehid, bir mezhep usûlü içinde ictihâd edeni; meselede müctehid ise belirli bir meselede ictihâd edebileni ifade eder. Bu ayrım önemlidir, çünkü “kapı kapandı” iddiası çoğu zaman bu düzeylerin tamamının kapandığını varsaymaktadır. Oysa tarihsel kayıtlar, özellikle meselede ve mukayyed ictihâdın devam ettiğini göstermektedir.³

Taklîd, bir müctehidin görüşünü delilini bilmeden veya incelemeden benimsemektir. DİA’daki “Taklid” maddesinde belirtildiği üzere taklîd, ehil olmayan kimsenin dinî hayatını sürdürebilmesi için zorunlu bir başvuru yolu olabilir.⁴ Ancak taklîdin, ictihâdın yerine geçen bir kültür hâline gelmesi fıkhın üretkenliğini zayıflatır. Bu makalede eleştirilen şey, halkın veya ehil olmayanların bir görüşe uyması değil, ilmî faaliyetin nakil, ezber ve şerhle sınırlı kalmasıdır. Karaman’ın da işaret ettiği üzere ictihâdın ihmal edilmesi, fıkıh ilmini yeni problemlere çözüm üretmekten ziyade geçmiş ictihatları tekrarlayan bir faaliyete dönüştürmüştür.⁵

Makâsıd-ı şerîa, şâriin hüküm koymaktaki gayeleri anlamına gelir. Şâtıbî’nin el-Muvâfakāt’ta sistemleştirdiği üzere şeriatın temel gayesi, kulların dünya ve ahiret maslahatını gerçekleştirmektir.⁶ Bu gaye, zarûriyyât, hâciyyât ve tahsîniyyât olmak üzere üç derecede ele alınır. Zarûriyyât, dinin, canın, aklın, neslin ve malın korunması gibi vazgeçilmez beş temel korumayı ifade eder. Hâciyyât, hayatı kolaylaştıran ve zorluğu kaldıran hükümleri; tahsîniyyât ise ahlâkî ve estetik kemali sağlayan hükümleri kapsar. İbn Âşûr bu çerçeveyi modern dönemde sistematik bir makâsıd teorisine dönüştürmüş, Kamali ise makâsıdın ictihâd ve medeniyet yenilenmesiyle ilişkisini çağdaş bir dille yeniden kurmuştur.⁷ Bu makalede makâsıd, nassın yerine geçen bağımsız bir delil olarak değil, nassı anlama ve uygulama sürecini yönlendiren bir gaye ve hikmet çerçevesi olarak kullanılmaktadır.⁸

2. TEORİK VE TARİHSEL ENGELLER: İCTİHÂD GELENEĞİNİN TIKANMASI

2.1. İctihâd Kapısının Kapalılığı ve Taklîd Kültürü

Geleneksel fıkıh anlayışında hâkim olan görüşlerden biri, belirli bir dönemden sonra müctehid yetişmeyeceği ve dolayısıyla ictihâd faaliyetinin sona erdiği yönündedir. Bu anlayış, zamanla mezhep görüşlerinin ve klasik metinlerin mutlak ve değişmez birer doktrin hâline gelmesine yol açmıştır. Fıkıh ilmi, yeni problemlere çözüm üretmekten ziyade geçmiş müctehidlerin ictihatlarını nakletmek, ezberlemek ve şerhetmek şeklinde tezahür eden bir “taklîd kültürüne” evrilmiştir.⁹

Hallaq’ın klasik kaynaklara dayanan ayrıntılı araştırması, “kapı kapanması” iddiasının tarihsel olarak temelsiz olduğunu göstermektedir. Hicrî dördüncü asırdan sonra da farklı düzeylerde ictihâd faaliyetinin devam ettiği, her dönemde müctehid seviyesinde âlimlerin bulunduğu ortaya konulmuştur.¹⁰ Bununla birlikte bu iddia, pratikte güçlü bir disiplin mekanizması olarak işlev görmüş ve yenilikçi yorumları “dinde reform” veya “bidʿat” olarak yaftalamıştır. Güncelleme talepleri, sıklıkla “hîle-i şerʿiyye” gibi yöntemlerle mevcut fetvaların lafzı korunarak özde çözümlerden kaçınılmasına yol açmıştır. Lafzı koruyup gayeyi göz ardı eden bir çözüm, hem nassın maksadını hem de mükellefin ihtiyacını karşılamaktan uzak kalmaktadır.

Burada iki husus birbirinden ayrılmalıdır. Birincisi, tarihsel olgu olarak ictihâdın devam edip etmediğidir. Hallaq’ın çalışması, bu soruya olumlu cevap vermektedir. İkincisi, sosyolojik olgu olarak “kapı kapandı” söyleminin bir kanaat ve korku düzeni üretmiş olmasıdır. Bir söylem, tarihsel olarak yanlış olsa bile toplumsal ve kurumsal pratikte etkili olabilir. Engeli doğru teşhis etmek için bu iki düzeyi karıştırmamak gerekir. Engellerin aşılması, yalnızca tarihsel gerçeği hatırlatmakla değil, aynı zamanda bu söylemin ürettiği korku ve disiplin mekanizmasını yöntemli bir güven ortamıyla dönüştürmekle mümkündür.

2.2. Nassların Yorumunda Literalizm, Bağlam ve Tarihselcilik Sorunu

Kur’ân-ı Kerîm ve Sünnet’in anlaşılmasında, nassların nüzûl ve vürûd ortamından bağımsız, katı bir literalist yaklaşım benimsenmesi, fıkhın esnekliğini kaybetmesine neden olmaktadır. Oysa makâsıd-ı şerîa teorisi çerçevesinde, nassların lafzının ötesinde taşıdığı hikmet ve hedefler göz önünde bulundurulmuştur. İbn Abdüsselâm’ın Kavâidü’l-ahkâm’da vurguladığı üzere hükümlerin maslahatla ilişkisi, fıkhın gayesini anlamak için merkezî bir ölçüttür.¹¹ Câbirî’nin Arap-İslâm akıl yapısına dair çözümlemesi, bu katılaşmanın düşünsel arka planını anlamak için karşılaştırma imkânı sunmaktadır.¹²

Ancak burada iki aşırılıktan da sakınmak gerekir.

• Birinci aşırılık, literalizmdir. Lafza takılıp kalmak, nassın tarihsel bağlamını ve gayesini göz ardı eder.

• İkinci aşırılık, makâsıdı bağımsız ve sınırsız bir delil gibi kullanmaktır. Nassın açık hükmünü, “gaye bunu gerektiriyor” gerekçesiyle geçersiz kılmak, tecdîdi tahrife dönüştürür. Dengeli bir metodoloji, lafız ile gaye arasında çift yönlü bir denetim kurmalıdır. Lafız, gayenin keyfî genişlemesini sınırlar. Gaye ise lafzın dar ve bağlam dışı yorumunu düzeltir. Bu denge, altıncı bölümde önerilen ölçütlerin temelini oluşturmaktadır.¹³

3. KURUMSAL, SOSYAL VE SİYASAL ENGELLER

3.1. Siyasî Otoritelerin Müdahalesi ve Çıkar İlişkileri

Tarih boyunca siyasî otoriteler, dinî söylemi ve fetvaları meşrûiyetlerini pekiştirmek veya rakiplerini bertaraf etmek için bir araç olarak kullanmıştır. Bu durum günümüzde de geçerliliğini korumakta, objektif bir ictihâd sürecini etkileyerek fıkhın özgürce güncellenmesinin önüne geçebilmektedir. Osmanlı toplumunda zındıklık ve ilhad ithamlarının siyasî kullanımlarına dair örnekler, dinî söylemin siyasî çıkarlarla nasıl iç içe geçebildiğini göstermektedir.¹⁴ Kolektif ictihâd kurumlarında bağımsızlık sorunu ve siyasî baskılar, çağdaş literatürde de sıkça vurgulanmaktadır.¹⁵ Bir fetva kurulunun üyelerinin atanma biçimi, finansman kaynağı ve kararlarının açıklanma usûlü, o kurulun ilmî bağımsızlığını doğrudan etkiler. Bağımsızlık sağlanmadan üretilen ictihâd, toplum nezdinde güven kaybına uğrar ve tecdîd çabası, siyasî bir proje olarak algılanır.

3.2. Toplumsal Tepkiler ve Sosyal Statüko

Yerleşik dinî pratikler ve toplumsal teamüller, her türlü değişime karşı doğal bir direnç gösterir. Fıkıhta yapılacak yenilikçi yorumlar, toplumun bazı kesimlerince “bidʿat” veya “dinden sapma” olarak algılanabilmekte ve âlimler üzerinde baskı unsuru oluşturabilmektedir. Bu baskı yalnızca halk düzeyinde değildir. Âlimin mensup olduğu kurum, cemaat veya mezhep çevresi de benzer bir baskı üretebilir. Bu nedenle ictihâd, yalnızca ilmî bir faaliyet değil, aynı zamanda toplumsal bir iletişim faaliyetidir. Gelenekle bağı koparmadan toplumsal güven krizini aşabilmek için, fıkhî değişimin özünün keyfî bir gevşeme değil, dinin temel adalet, rahmet ve kolaylık ilkesine dayandığını halkın anlayabileceği yalın ve ikna edici bir dille aktaran popüler akademik metinler, rehberler ve şeffaf gerekçelendirme bültenleri üretilmelidir. Yeni bir yorumun delilleri, sınırları ve gerekçeleri şeffaf biçimde açıklanmadıkça, toplum nezdinde kabul görmesi zorlaşır. Tecdîd, toplumu tepeden ikna etmeyi değil, toplumla birlikte düşünmeyi gerektirir.

3.3. Kurumsal Yapıların Katılığı ve Mezhep Taassubu

Günümüzde birçok resmî veya geleneksel dinî kurum, belirli bir mezhep çerçevesinde faaliyet göstermekte ve mezhepler üstü bir senteze veya farklı ictihatlardan yararlanmaya kapalıdır. Hâlbuki klasik dönemde telfîk, yani farklı mezhep görüşlerini birleştirme, ve tahayyür, yani farklı görüşler arasından tercihte bulunma gibi yöntemlerle pratik çözümler üretilmiştir. Bu yöntemlerin varlığı, mezhep birikiminin zenginliğini göstermektedir.¹⁶ Kurumsal yapıların bu katı tutumu, fıkhın zengin birikiminden etkin şekilde yararlanılmasını engellemektedir. Mezhep taassubu, yalnızca başka mezhepleri reddetmek değildir. Aynı zamanda kendi mezhebi içindeki farklı görüşleri, tarihsel gelişimi ve ictihat çeşitliliğini de görünmez kılar. Bu kapalılık, özellikle azınlıkta kalan, farklı coğrafyalarda yaşayan veya yeni meselelerle karşılaşan Müslümanlar için ciddi bir sorun üretmektedir.

4. MODERNİTE KAYNAKLI ENGELLER

4.1. Teknolojik ve Bilimsel Gelişmelerin Doğurduğu Karmaşıklık

Tüp bebek, yapay zekâ, kripto paralar, organ nakli ve transhümanizm gibi modern gelişmeler, klasik fıkıh kitaplarında karşılığı bulunmayan son derece karmaşık etik ve hukukî sorunlar ortaya çıkarmaktadır. Bu meseleler, yalnızca fıkıh değil, aynı zamanda tıp, etik, felsefe, ekonomi ve teknoloji gibi disiplinlerle işbirliği içinde, derinlemesine ve çok boyutlu bir ictihâd sürecini zorunlu kılmaktadır.¹⁷ Bireysel müctehidin bu alanların tamamında uzmanlaşması imkânsız olduğundan, kolektif ve disiplinlerarası ictihâd modelleri öne çıkmaktadır.¹⁸ Modern meseleler, “eski fetvaya yeni etiket yapıştırma” yöntemiyle çözülemez. Her mesele önce alan uzmanlarınca olgusal olarak tasvir edilmeli, ardından makâsıd ve usûl delilleri ışığında değerlendirilmelidir.

Bu süzgecin işleyişi üç örnekte görülebilir. Organ naklinde önce ölümün tespiti, donör rızası, organın ticarileştirilmemesi ve alıcının zarûreti tıbbî olarak tanımlanır. Ardından canın korunması, insan onurunun korunması ve zararın giderilmesi kaideleriyle denge kurulur. Kripto paralarda önce mal, para veya menkul kıymet niteliği iktisatçı ve bilişim uzmanlarınca tasvir edilir. Ardından malın korunması, şeffaflık ve adil bölüşüm ekseninde garar, ribâ ve spekülasyon yeniden yorumlanır. Yapay zekâda önce zarardan kimin sorumlu olduğu, algoritmik adalet ve insan iradesinin sınırları tanımlanır. Ardından aklın, neslin ve malın korunması, vekâlet, emanet ve sorumluluk kavramlarıyla birlikte değerlendirilir.

4.2. Kültürel Çeşitlilik ve Evrensel Normlar Arayışı

İslâm coğrafyasının sosyo-kültürel yapısındaki büyük farklılıklar, tek tip ve evrensel bir fıkıh anlayışının geliştirilmesini güçleştirmektedir. Belirli bir kültüre özgü olarak geliştirilmiş bir ictihâdın farklı bir kültürde aynen uygulanması sorun teşkil edebilmektedir. Bu durum, fıkhın yerel bağlamlara duyarlı, ancak temel İslâmî ilkeler etrafında birleşen çoğulcu bir yapıya kavuşturulması ihtiyacını doğurmaktadır. Çoğulculuk burada görelilik anlamına gelmemektedir. Görelilik, her yerelin kendi doğrusunu mutlaklaştırmasıdır. Çoğulculuk ise ortak ilkeler etrafında farklı ve meşrû yorumların bir arada var olabilmesidir. Örneğin aile, ticaret veya biyoetik alanlarında farklı toplumların örf ve ihtiyaçları, farklı ictihâdî sonuçlar doğurabilir. Bu farklılık, dinin birliğini değil, fıkhın zenginliğini gösterir. Yeter ki her yorum, delilini, yöntemini ve sınırını açıkça ortaya koysun.

4.3. Eğitim Sistemindeki Yetersizlikler

Birçok İslâm ülkesindeki din eğitimi müfredatı, genellikle klasik metinlerin taklîd ve tekrarına dayanmakta, eleştirel düşünce, mukayeseli hukuk, modern bilimler ve sosyal bilimlerle desteklenmiş bir ictihâd formasyonu sağlamaktan uzaktır. Bu durum, modern meseleleri kavrayıp çözüm üretebilecek donanımlı müctehidlerin yetişmesinin önündeki en temel engellerden biridir. Kamali’nin de vurguladığı üzere ictihâd, yalnızca nass bilgisi değil, aynı zamanda delilleri değerlendirme, maslahatı tespit etme ve yeni olguları doğru tasvir etme yetkinliği gerektirir.¹⁹

Bu yetkinliğin kazanılması için dinî yükseköğretim ve ihtisas programlarında “çift kanatlı ihtisas modeli” hayata geçirilmelidir. Bu modelde klasik usûl, Arapça, mantık ve fıkıh mîrası zedelenmeden korunurken; araştırmacılar iktisat, tıp etiği, sosyoloji, yapay zekâ felsefesi ve uluslararası hukuk gibi alanlarda yandal veya sertifika programlarıyla desteklenmelidir. Bunun yanı sıra müfredata “Metin-Bağlam İlişkileri ve Makâsıd Metodolojisi” adıyla uygulamalı dersler eklenerek, öğrencilere nassların nüzûl ve vürûd bağlamı ile evrensel ilkeleri birbirinden ayırma becerisi kazandırılmalıdır. Aksi hâlde müctehid, modern meseleyi anlamadan hüküm vermeye veya hüküm vermekten kaçınarak susmaya zorlanmaktadır. Her iki tutum da tecdîdi engellemektedir.

5. DIŞ DİNAMİKLER: ULUSLARARASI BASKILAR

Küresel güçler ve uluslararası kuruluşlar, zaman zaman İslâm dünyası üzerinde insan hakları, kadın hakları veya azınlık hakları gibi konularda, çoğu zaman meşrû olan, bir dizi baskı oluşturmaktadır. Bu baskılar, içerideki güncelleme çabalarının “Batılılaşma” veya “dış müdahale” olarak algılanmasına yol açarak süreci sekteye uğratabilmekte ve meşrûiyet sorunu oluşturabilmektedir.

Burada iki farklı durum ayırt edilmelidir. Birincisi, evrensel adalet, eşitlik ve insan onuru gibi ilkelerin İslâm’ın kendi makâsıd çerçevesiyle örtüşmesidir. Bu durumda dışarıdan gelen bir talep, içerideki tecdîd çabasını destekleyebilir. İkincisi, belirli bir kültürel ve siyasî gündemin, evrensel bir norm gibi sunulmasıdır. Bu durumda tecdîd çabası, dış baskıya teslimiyet olarak algılanır ve toplum nezdinde güven kaybeder. Bu nedenle tecdîd, dış baskılara tepki olarak değil, kendi ilmî gündemi ve kendi delilleriyle yürütülmelidir. Dış baskı, tecdîdin gerekçesi olamaz. Tecdîdin gerekçesi, nassın gayesi, maslahatın gereği ve zamanın ihtiyacıdır.

6. DEĞERLENDİRME: MAKÂSID ODAKLI BİR ÇIKIŞ YOLU İÇİN ÖLÇÜTLER

6.1. Makâsıdın Delil Değeri, Sınırları ve Uygulama Çizelgesi (Matrisi)

Makâsıd odaklı yaklaşım, bu makalede üç ölçütle sınırlandırılmaktadır.

- Birinci ölçüt, Nassa uygunluktur. Makâsıd, nassın açık ve kesin hükmünü geçersiz kılmak için kullanılamaz. Nassın açık hükmü ile makâsıd arasında bir çatışma görünüyorsa, önce yorumun doğruluğu, sonra da makâsıd tespitinin isabetliliği sorgulanmalıdır.

- İkinci ölçüt, Küllî kaidelerle uyumdur. Bir makâsıd yorumu, fıkhın küllî kaideleri ve yerleşik usûl ilkeleriyle çelişmemelidir.

- Üçüncü ölçüt, Maslahatın gerçek ve muteber olmasıdır. Maslahat, vehmî veya şahsî bir fayda değil, şâriin gözettiği türden, akıl ve tecrübeyle doğrulanabilen bir fayda olmalıdır.²⁰

Bu üç ölçütün somut meselelere uygulanabilmesi için iki pratik araç geliştirilmelidir. Birincisi, önerilen Makâsıd Etki Değerlendirme Çizelgesi’dir. Yeni bir mesele ele alınırken, ezbere bir şeklî benzetmeye sığınmak yerine, meselenin beş temel zarûreti ve hâciyyât düzeyindeki toplumsal kolaylığı hangi yönde ve ne ölçüde etkilediği sistematik olarak değerlendirilir. Çizelge (Matris), bir karar vermez, kararı denetlenebilir kılar. İkincisi, klasik usûldeki illet ile hikmet arasındaki sınırların çağdaş olgular bağlamında nasıl işletileceğini gösteren metodolojik kılavuzlardır. İllet, hükmün hukukî gerekçesidir. Hikmet ise şâriin gözettiği genel maslahattır. Bu ayrım korunmadıkça, her faydalı görülen durum hükme dönüştürülebilir.

Çizelge (Matris), her meseleyi altı başlıkta yoklar.

• Din boyutunda, meselenin dinin korunmasını güçlendirip güçlendirmediği sorulur. Zayıflatıyorsa, kolaylaştırıcı bir gerekçeyle meşrûlaştırılamaz.

• Can boyutunda, can kaybı veya bedensel zarar riski sorgulanır. Risk varsa, zarar giderme kaidesi öncelenir.

• Akıl boyutunda, akıl sağlığı ve düşünme özgürlüğünün etkilenip etkilenmediği yoklanır. Akla zarar veren bir uygulama, faydasıyla dengelenemez.

• Nesil boyutunda, aile ve neslin korunmasının nasıl etkilendiği değerlendirilir. Bu etki, yalnızca bireysel rızayla ölçülemez.

• Mal boyutunda, mal kaybı, belirsizlik ve haksız kazanç riski araştırılır. Bu riskler, şeffaflıkla denetlenir.

• Hâciyyât boyutunda, toplumsal kolaylığın artıp artmadığı veya yeni bir zorluk doğup doğmadığı sorulur. Kolaylık, zarûrete zarar vermedikçe dikkate alınır.

Her başlık için gerekçe yazılmadan hüküm verilmez.

Auda’nın sistem yaklaşımı, bu ölçütleri bütüncül bir çerçeveye yerleştirmektedir. Makâsıd, fıkhı yalnızca kural yığını olmaktan çıkarıp, gayesi, yapısı ve toplumsal işlevi olan bir sistem olarak görmeyi sağlar. Bu bakış, ictihâdı hem daha esnek hem de daha denetlenebilir kılar. Esnektir, çünkü değişen şartlara göre farklı hükümler üretebilir. Denetlenebilirdir, çünkü her hüküm, hangi gayeye hizmet ettiğini açıklamak zorundadır.²¹ Duderija’nın derlediği çağdaş reformist düşünce de bu noktada uyarıcıdır. Makâsıdın aşırı genişletilmesi, yöntemsiz bir keyfîliğe yol açabilir. Bu risk, makâsıdın bağımsız bir delil gibi değil, usûl içinde işleyen bir yorum çerçevesi olarak kullanılmasıyla azaltılabilir.²² Nassın korunması, tarihsel yorumların dokunulmazlaştırılmasını gerektirmez, ictihâdın yenilenmesi de nassın otoritesinin aşındırılmasını meşrûlaştırmaz.

6.2. Kolektif ve Disiplinlerarası İctihâdın Kurumsallaşması

Modern meselelerin karmaşıklığı, bireysel ictihâdın yerini kolektif ictihâdın almasını zorunlu kılmaktadır. Kolektif ictihâd, yalnızca birkaç âlimin bir araya gelmesi değildir. Farklı disiplinlerden uzmanların, şeffaf bir yöntemle, delillerini tartışarak ve kararlarının gerekçelerini açıklayarak ortak hüküm üretmesidir. Albayrak’ın tanımıyla kolektif ictihâd, fıkıh meclisleri ve fetva kurulları aracılığıyla kurumsallaşan bir ictihâd biçimidir.²³ Qamar’ın incelemesi de kolektif ictihâdın kökenlerini, yöntemlerini ve ortaya çıkışını hızlandıran etkenleri göstermektedir. Uluslararası İslâm Fıkıh Akademisi, İslâm Fıkıh Konseyi, Ezher Fetva Kurulları ve Avrupa Fetva ve Araştırma Konseyi gibi kurumlar, bu modelin farklı örnekleridir.²⁴

Kolektif ictihâdın başarılı olması için dört kurumsal şart ve bunlara bağlı somut uygulama usûlleri gerekmektedir.

• Birincisi, bağımsızlıktır. Siyasî ve idarî baskılardan uzak, akademi ve sivil toplum vakıfları eliyle finanse edilen, üyeleri ilmî liyakat esasıyla seçilen özerk fetva ve araştırma meclisleri teşkil edilmelidir.

• İkincisi, uzmanlıktır. Kurulda yalnızca fakihler değil, konunun gerektirdiği tıp, iktisat, teknoloji ve sosyal bilim uzmanları da karar süreçlerine aktif biçimde katılmalıdır.

• Üçüncüsü, şeffaflıktır. Kurullar ürettikleri kararları yalnızca sonuç olarak değil, azınlık görüşleri, karşı oy gerekçeleri, başvurulan bilirkişi raporları ve izlenen usûl adımlarıyla birlikte gerekçeli karar raporları hâlinde kamuoyuna açıklamalıdır.

• Dördüncüsü, sürekliliktir. Kurul, tek bir mesele için toplanan geçici bir heyet değil, kurumsal hafıza ve birikim üreten kalıcı bir yapı olmalıdır. Bu şartlar sağlanmadan kolektif ictihâd, bireysel ictihâdın eksiklerini gidermek yerine, kurumsal bir taklîde dönüşebilir.

6.3. Çoğulculuk ve Yöntem Birliği

Çoğulcu bir ictihâd anlayışı, her görüşün eşit derecede doğru olduğu anlamına gelmez. Farklı delil değerlendirmelerinin, farklı örf ve maslahat tespitlerinin meşrû sonuçlar doğurabileceğini kabul etmek anlamına gelir. Bu çoğulculuk, yöntem birliği olmadan keyfîliğe dönüşür. Yöntem birliği, herkesin aynı sonuca varması değil, herkesin aynı denetim ölçütlerine tabi olmasıdır. Delilin açıklığı, yöntemin şeffaflığı, maslahatın denetlenebilirliği ve nassla çelişmeme şartı, bu birliğin asgari ölçütleridir.

Telfîk ve tahayyür gibi klasik yöntemler, bu çerçevede yeniden düşünülmelidir. Telfîk, farklı mezhep görüşlerinden keyfî bir seçki yapmak değil, ortak bir mesele için en güçlü delile ve en uygun maslahata dayanan bir terkip oluşturmaktır. Tahayyür ise delilsiz bir tercih değil, gerekçeli bir seçimdir. Bu yöntemlerin pratikte işlerlik kazanması için farklı mezhep geleneklerinden gelen fakihlerin katılımıyla dönemsel tematik sentez çalıştayları düzenlenmeli ve ortaya çıkan mukayeseli çözümler ortak veri tabanlarında ilim dünyasının istifadesine sunulmalıdır. Örneğin “İslâm Hukukunda Dijital Varlıklar Çalıştayı” veya “Biyoetik ve Aile Hukuku Sentez Çalıştayı” gibi buluşmalar, bu sentezin kurumsal karşılığı olabilir. Bu yöntemler, ancak yöntem denetimiyle birlikte kullanıldığında tecdîde hizmet eder.²⁵

6.4. Makâsıd Temelli Dinamik İctihâdın İşleyiş Modeli

İctihâdın yenilenmesi, nassın hükümlerini zamanın beklentilerine göre değiştirmekten ibâret değildir. Asıl yenilenme, nassın sübût ve delâlet özelliklerini, hükmün illetini, uygulanacağı olgunun mâhiyetini ve şerîatın küllî maksatlarını birbirinden ayırarak yeniden değerlendirebilen bir yöntem geliştirmektir. Zira nassın kesinliği ile nassın yeni bir olguya uygulanmasına ilişkin ictihadî tespit aynı epistemik düzeyde değildir. Bu modelde süreç dört aşamada işler.

Önce olgu, alan uzmanlarınca tasvir edilir.

Sonra nassın sübût ve delâlet derecesi tespit edilir.

Ardından illet ve hikmet ayrımı gözetilerek makâsıd değerlendirmesi yapılır.

Son olarak hüküm, yukarıda anlatılan çizelge (matris) ve gerekçeli karar raporu formatıyla denetime açılır.

Böylece hem nassa bağlılık hem de değişen şartlara cevap verme imkânı, aynı usûl içinde korunmuş olur.

7. SONUÇ VE ÖNERİLER

İslâm fıkhının güncellenmesi önündeki engeller, teorik, tarihsel, kurumsal, sosyal, siyasî ve modernite kaynaklı olmak üzere çok katmanlı ve birbiriyle ilişkilidir. Bu engelleri aşmak için köklü bir zihniyet dönüşümüne ve bu dönüşümü destekleyen somut mekanizmalara ihtiyaç vardır. Bu çerçevede dört temel ilke ve bunlara bağlı uygulama adımları öne çıkmaktadır:

- Makâsıd Odaklı Yaklaşım ve Analitik Araçlar: İctihâd faaliyeti, maslahat, adalet, hikmet ve kolaylık gibi dinin temel maksatlarını merkeze alan bir perspektifle yürütülmeli, makâsıd, nassın yerine geçmeden nassı anlama ve uygulama sürecini yönlendirmelidir. Bu doğrultuda Makâsıd Etki Değerlendirme Çizelgesi geliştirilmeli ve illet-hikmet ayrımının çağdaş olgulara uygulanışını gösteren metodolojik rehberler hazırlanmalıdır.

- Metodolojik İhyâ ve Çift Kanatlı Eğitim Reformu: Nassları anlamada literalizm tuzağına düşmeden, bağlamsal okumaları dikkate alan ve lafız ile gaye arasında çift yönlü denetim kuran bir metodoloji benimsenmelidir. Dinî yükseköğretim kurumlarında klasik usûl ve Arapça birikimini korurken araştırmacıları tıp etiği, iktisat, sosyoloji ve teknoloji hukuku gibi alanlarla donatan çift kanatlı ihtisas modelleri kurulmalı, müfredata uygulamalı Metin-Bağlam İlişkileri ve Makâsıd Metodolojisi dersleri eklenmelidir.

- Kurumsal Reform ve Şeffaf Kolektif İctihâd: Siyasî ve idarî müdahalelerden bağımsız, özerk finansmana ve liyakat esasına dayanan kolektif ictihâd meclisleri güçlendirilmelidir. Bu kurulların kararları, toplum nezdindeki güven krizini aşmak amacıyla yalnızca sonuç fetvası olarak değil, karşı oy gerekçeleri, azınlık görüşleri ve bilirkişi raporlarını içeren şeffaf gerekçeli karar raporları biçiminde yayımlanmalıdır.

- Çoğulcu Diyalog ve Toplumsal İletişim Dili: Farklı mezhep ve düşünce ekolleri arasında ortak akıl üretmek üzere tematik sentez çalıştayları düzenlenmeli, telfîk ve tahayyür yöntemleri yöntem birliği ve delil denetimi içinde işletilmelidir. Ayrıca yeni ictihâdî çözümlerin toplumda “sapma” veya “tehdit” olarak algılanmasını önlemek için, fıkhî yenilenmenin dinin temel adalet ve kolaylık ilkesine dayandığını yalın bir dille anlatan popüler akademik yayınlar ve bültenlerle sağlıklı bir toplumsal iletişim zemini kurulmalıdır.

Son tahlilde, bir dinin hem evrensel ve dinamik olduğunu iddia edip hem de onun asırlar önce belirli tarihsel şartlar altında üretilmiş beşerî yorumlarını dokunulmaz kılmak, tutarlı bir yaklaşım değildir. Fıkhın tecdîdi, dini tahrif etmek değil, bilakis onun evrensel ve ebedî mesajını, değişen zaman ve şartlar içinde en doğru ve en anlamlı şekilde temsil etmektir. Bu temsil, ancak nassa bağlılık, yönteme sadakat, maslahata duyarlılık ve kurumsal şeffaflık birlikte gözetildiğinde mümkündür.

DİPNOTLAR

1 Hallaq, A History of Islamic Legal Theories: An Introduction to Sunnī Uṣūl al-Fiqh, 150-175.

2 Atar – Karaman, “İctihad”, 21:432-444.

3 Hallaq, “Was the Gate of Ijtihad Closed?”, 3-41.

4 Dönmez, “Taklid”, 39:446-448.

5 Karaman, İslâm Hukukunda İctihad, 105-130.

6 eş-Şâtıbî, el-Muvâfakāt, 1:65-70.

7 Bk. İbn Âşûr, Treatise on Maqāṣid al-Sharīʿah.

8 Bk. Kamali, Maqāṣid al-Sharīʿah, Ijtihad and Civilisational Renewal.

9 Karaman, İslâm Hukukunda İctihad, 105-130.

10 Hallaq, “Was the Gate of Ijtihad Closed?”, 3-41.

11 İbn Abdüsselâm, Kavâidü’l-ahkâm fî meṣâlihi’l-enâm, 1:25-40.

12 Bk. Câbirî, Arap-İslâm Kültürünün Akıl Yapısı, 385-410.

13 Bk. Duderija (ed.), Maqāṣid al-Sharīʿa and Contemporary Reformist Muslim Thought.

14 Bk. Ocak, Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler, 45-60.

15 Albayrak, “Kolektif İçtihat ve Mahiyeti”, 70-87.

16 Karaman, İslâm Hukukunda İctihad, 105-130.

17 Qamar, “Collective Ijtihād in Islamic Law: Origins, Methodologies, and Driving Factors”, 50-79.

18 Albayrak, “Kolektif İçtihat ve Mahiyeti”, 70-87.

19 Bk. Kamali, Principles of Islamic Jurisprudence, 366-390.

20 Bk. İbn Âşûr, Treatise on Maqāṣid al-Sharīʿah.

21 Bk. Auda, Maqasid al-Shariah as Philosophy of Islamic Law: A Systems Approach.

22 Bk. Duderija (ed.), Maqāṣid al-Sharīʿa and Contemporary Reformist Muslim Thought.

23 Albayrak, “Kolektif İçtihat ve Mahiyeti”, 70-87.

24 Qamar, “Collective Ijtihād in Islamic Law: Origins, Methodologies, and Driving Factors”, 50-79.

25 Karaman, İslâm Hukukunda İctihad, 105-130.

KAYNAKLAR

Albayrak, Seyyit Ali. “Kolektif İçtihat ve Mahiyeti”. Ağrı İslami İlimler Dergisi 5 (2019): 70-87.

Atar, Fahrettin – Hayreddin Karaman. “İctihad”. DİA, 21:432-444.

Auda, Jasser. Maqasid al-Shariah as Philosophy of Islamic Law: A Systems Approach. London: IIIT, 2008.

Câbirî, Muhammed Âbid. Arap-İslâm Kültürünün Akıl Yapısı. Çev. Burhan Köroğlu vd. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 1999.

Dönmez, İbrahim Kâfi. “Taklid”. DİA, 39:446-448.

Duderija, Adis (ed.). Maqāṣid al-Sharīʿa and Contemporary Reformist Muslim Thought. New York: Palgrave Macmillan, 2014.

Hallaq, Wael B. A History of Islamic Legal Theories: An Introduction to Sunnī Uṣūl al-Fiqh. Cambridge: Cambridge University Press, 1997.

Hallaq, Wael B. “Was the Gate of Ijtihad Closed?”. International Journal of Middle East Studies 16/1 (1984): 3-41.

İbn Abdüsselâm, İzzüddin. Kavâidü’l-ahkâm fî meṣâlihi’l-enâm. Thk. Nezih Hammâd. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 2000.

İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir. Treatise on Maqāṣid al-Sharīʿah. Çev. Mohamed el-Tahir el-Mesawi. London: IIIT, 2006.

Kamali, Mohammad Hashim. Maqāṣid al-Sharīʿah, Ijtihad and Civilisational Renewal. London: IIIT, 2012.

Kamali, Mohammad Hashim. Principles of Islamic Jurisprudence. 3. Basım. Cambridge: The Islamic Texts Society, 2003.

Karaman, Hayreddin. İslâm Hukukunda İctihad. İstanbul: İz Yayıncılık, 1996.

Ocak, Ahmet Yaşar. Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1998.

Qamar, Md Noorul. “Collective Ijtihād in Islamic Law: Origins, Methodologies, and Driving Factors”. ATEBE 2 (2025): 50-79. https://doi.org/10.51575/atebe.1759643

Şâtıbî, Ebû İshâk eş-. El-Muvâfakāt. Thk. Abdullah Dırâz. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, t.y.