İslâm Düşüncesinde Akıl ve Nakil Gerilimi: Gazâlî ve İbn Rüşd'ün Metafizik ve Nedensellik Eksenli Tartışmaları

(The Tension Between Reason and Revelation in Islamic Thought: Debates of al-Ghazālī and Averroes on Metaphysics and Causality)

H. Ali ERDOĞAN

ÖZET

İslâm düşünce tarihinin kırılma noktalarından biri olan akıl-nakil tartışması, Ebû Hâmid el-Gazâlî (ö. 505/1111) ve İbn Rüşd (ö. 595/1198) arasındaki polemiklerle zirve noktasına ulaşmıştır. Gazâlî, Tehâfütü'l-felâsife adlı eserinde felsefenin metafizik alandaki yetkinliğini sistematik biçimde sorgulamış; nedensellik anlayışını, âlemin ezelîliği iddiasını ve haşrin ruhânîliği meselesini odak noktasına almıştır. İbn Rüşd ise yaklaşık bir asır sonra kaleme aldığı Tehâfütü't-tehâfüt ile aklın epistemolojik zorunluluğunu ve din-felsefe uzlaşısını savunmuş; Aristotelesçi nedensellik anlayışını İslâm düşüncesiyle bütünleştirmeye çalışmıştır. Bu çalışma, söz konusu iki düşünürün nedensellik ve metafizik perspektiflerini karşılaştırmalı bir yöntemle ele alarak, tartışmanın İslâm dünyasındaki bilimsel ve entelektüel dönüşüm üzerindeki çok katmanlı etkilerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Ayrıca söz konusu tartışmanın Batı Ortaçağ felsefesiyle olan bağlantısı ve günümüz İslâm felsefesi literatüründeki yansımaları da değerlendirilecektir.

Anahtar Kelimeler: Gazâlî, İbn Rüşd, Akıl-Nakil Dengesi, Nedensellik, Tehâfüt, İslâm Felsefesi, Okazyonalizm, Aristotelesçilik.

ABSTRACT

The debate between reason and revelation, one of the pivotal turning points in the history of Islamic thought, reached its climax with the polemics between Abū Ḥāmid al-Ghazālī (d. 505/1111) and Ibn Rushd (d. 595/1198). In his Tahāfut al-Falāsifa, al-Ghazālī systematically challenged the competence of philosophy in the metaphysical domain, focusing on questions of causality, the eternity of the world, and the corporeal resurrection. Approximately a century later, Ibn Rushd responded in his Tahāfut al-Tahāfut, defending the epistemological necessity of reason and the harmony between religion and philosophy, while seeking to integrate Aristotelian causality into Islamic thought. This study aims to analyze, through a comparative methodology, the multi-layered effects of this debate on the scientific and intellectual transformation of the Islamic world, while also considering its connection to Western medieval philosophy and its reflections in contemporary Islamic philosophy scholarship.

Keywords: Al-Ghazālī, Averroes, Reason-Revelation, Causality, Tahāfut, Islamic Philosophy, Occasionalism, Aristotelianism.

GİRİŞ

İslâm dünyasında mîlâdî VIII. ve XI. yüzyıllar arasında yaşanan "Altın Çağ", antik Yunan felsefesinin kapsamlı tercüme faaliyetleriyle İslâm düşünce atlasına dâhil olduğu bir dönemi temsil eder. Baytü'l-hikme bünyesinde yürütülen sistematik tercüme çalışmaları sayesinde Platon, Aristoteles, Plotinos ve Porfyrios'un eserleri Arapçaya kazandırılmış; bu süreç, İslâm medeniyetinin felsefeyle köklü biçimde yüzleşmesine zemin hazırlamıştır.¹

Fârâbî (ö. 339/950) ve İbn Sînâ (ö. 428/1037) gibi isimlerin Meşşâî (Peripatetik) gelenek ekseninde inşa ettikleri felsefi sistem, metafizik kabuller ile vahyin verileri arasında derin bir gerilim doğurmuştur. Âlemin kadimliği, İlk Neden'in cüz'îleri bilip bilmediği ve ruhun akıbetiyle ilgili filozofların öngördüğü cevaplar, kelâm âlimleri tarafından vahiyle çelişen görüşler olarak nitelendirilmiştir.²

Bu gerilimin en somut ve belirleyici tezahürü, Gazâlî'nin epistemolojik eleştirileri ve buna yaklaşık bir asır sonra İbn Rüşd'ün verdiği ontolojik cevaptır. Söz konusu tartışma, salt bir akademik müzakere olmanın ötesine geçmiş; İslâm medeniyetinin entelektüel yönelimini, bilimsel aklın sınırlarını ve dinin akılla ilişkisini doğrudan biçimlendirmiştir. Bugün bu tartışma, yalnızca tarihsel bir ilgi objesi değil, çağdaş İslâm düşüncesinde hâlâ yanıt arayan sorularla iç içe geçmiş canlı bir mesele olmaya devam etmektedir.³

1. Gazâlî'nin Epistemolojik Sınırlandırması ve Felsefe Eleştirisi

Gazâlî, Mîzânü'l-amel ve Makāsidü'l-felâsife adlı eserlerinde önce felsefî disiplinleri tasnif etmiş; mantık, matematik ve tabiat felsefesini din açısından nötr sayarken, ilahiyat alanında filozofların yanıldığını öne sürmüştür.⁴

Tehâfütü'l-felâsife'de filozofları yirmi meselede eleştirmiş; özellikle üç noktada onları dinden çıkmakla itham etmiştir: (i) âlemin ezelîliği, (ii) Allah'ın cüz'îleri bilmediği iddiası ve (iii) haşrin yalnızca ruhânî olduğu görüşü.⁵

Gazâlî'nin bu tavrını yanlış anlamak mümkündür. O, felsefeyi bütünüyle reddetmemekte; aksine vahyin rehberliği olmaksızın bırakılan aklın düşeceği iç çelişkileri (tehâfüt) gün yüzüne çıkarmaktadır. Nitekim İhyâü Ulûmi'd-dîn ve el-Mustasfâ gibi eserlerinde mantıksal çıkarımı ve sistematik akıl yürütmeyi fiilen kullanan Gazâlî, kelâm ilminin kurumsal çerçevesini de felsefi araçlarla güçlendirmiştir.⁶

Klasik İslâm epistemolojisinde yakin (kesin bilgi) ile zan (tahmini bilgi) arasındaki hiyerarşi, Gazâlî'nin felsefe eleştirisinin merkezinde yer alır. Gazâlî'ye göre filozofların öne sürdüğü metafizik önermeler, burhanî (apodiktik) değil, cedelî (diyalektik) niteliktedir; dolayısıyla dini hakikatlerle yarışacak bir epistemik statüden yoksundur.⁷

2. Nedensellik Meselesi: Okazyonalizm ve Eleştirileri

Gazâlî'nin bilim felsefesi açısından en tartışmalı katkısı, nedensellik (illiyet) anlayışına yönelik eleştirisidir. Tehâfüt'ün On Yedinci Meselesi'nde şu temel argümanı ileri sürer: Ateş ile yanma arasındaki bağ, aklın zorunlu olarak kurduğu bir nedensellik ilişkisi değil, Allah'ın âdeti gereği (âdetullah) yan yana getirdiği iki bağımsız olaydır (iktirân). Allah dilediği an bu beraberliği kırmaya kādirdir; nitekim İbrâhîm'in ateşte yanmaması bu ilâhî kudretin somut bir tezahürüdür.⁸

Bu yaklaşım, Batı felsefe tarihinde Malebranche ve Hume ile ilişkilendirilen okazyonalizmin erken bir temsilcisi olarak değerlendirilmektedir. Gazâlî'nin konumu, Hume'un nedensellik eleştirisiyle yüzeysel bir benzerlik taşısa da, aralarındaki derin fark gözden kaçırılmamalıdır: Hume şüpheci bir epistemolojiden hareket ederken, Gazâlî ilâhî iradeyi ön plana çıkaran teolojik bir perspektiften konuşmaktadır.⁹

Ernest Renan başta olmak üzere bazı Batılı oryantalistler, bu okazyonalist tutumu İslâm dünyasında bilimsel gerilemenin temel sebebi olarak tanımlamıştır. Ancak günümüz akademisinde bu pozisyon ciddi biçimde sorgulanmaktadır. Gazâlî'nin nedensellik eleştirisinin, deneysel bilimi engellemekten ziyade, tabiat kanunlarını Tanrı'nın özgür ve devamlı yaratıcı eylemine bağlayan farklı bir kozmolojik çerçeve sunduğu görüşü giderek daha fazla kabul görmektedir.¹⁰

Öte yandan bazı çağdaş araştırmacılar, Gazâlî'nin nedensellik anlayışının ikincil nedenler teorisiyle uzlaştırılabilir olduğunu savunmaktadır. Bu okumaya göre Gazâlî, tabiat düzenini reddeden değil, bu düzeni doğrudan ilâhî tedbire bağlayan bir perspektif geliştirmiştir; dolayısıyla bilimsel araştırmayı ontolojik olarak dışlamaz, yalnızca onu teolojik bir çerçeveye yerleştirir.¹¹

3. İbn Rüşd'ün Aristotelesçi Müdafaası ve Yöntem Anlayışı

İbn Rüşd, din ile felsefenin ilişkisini Faslü'l-makāl'de belirleyici biçimde çerçevelemiştir. Ona göre felsefî araştırma, şer'an vâcib bir faaliyettir; zira Kur'ân-ı Kerîm insanları sürekli olarak eşyayı akılla tefekkür etmeye davet etmektedir. Din ve felsefe ise aynı hakikate farklı yollardan ulaşan iki kardeş disiplindir.¹²

Tehâfütü't-tehâfüt'te İbn Rüşd, Gazâlî'nin nedensellik eleştirisini temelden reddeder. Nedenselliği iptal etmek, bilgiyi imkânsız kılmaktır; zira bilgi, zorunlu olarak sebep-sonuç ilişkilerini kavramak anlamına gelir. Tabiatın bir düzeni vardır ve akıl bu düzeni Aristoteles'in ikincil nedenler teorisi çerçevesinde kavrayabilir. Allah'ın kudretini sınırlamak değil, aksine yaratılışın iç tutarlılığını teslim etmek, gerçek bir tevhid anlayışının gereğidir.¹³

İbn Rüşd'ün hermenötik katkısı da göz ardı edilmemelidir. Faslü'l-makāl'de geliştirdiği te'vil (alegorik yorum) teorisine göre, dinî nasslar ile felsefi hakikatler arasında gerçek bir çelişki söz konusu olduğunda, nassın zâhirî anlamı yerine te'vile başvurulmalıdır. Bu yöntem, dini metinlerin rasyonel bir çerçevede yorumlanmasına imkân tanır ve İbn Rüşd'ü İslâm düşüncesinde rasyonel hermenötiğin öncü ismi hâline getirir.¹⁴

İbn Rüşd, toplumu üç epistemik sınıfa ayırır: Hitâbet'e (retorik) muhatap olan avâm; cedel'e (diyalektik) muhatap olan kelâm ehli; ve burhan'a (kesin delil) muhatap olan filozoflar. Kur'ân, bu üç gruba hitap edecek katmanları bünyesinde barındırır. Bu sınıflandırma, İbn Rüşd'ün düşüncesinde elitist bir boyut barındırsa da, din ile felsefeyi uzlaştırma projesinin tutarlı bir parçasını oluşturur.¹⁵

4. Tarihsel Dönüşüm, Entelektüel Miras ve Etki Alanları

İslâm dünyasında Gazâlî'nin tasavvuf, kelâm ve fıkhı merkeze alan sentezi geniş kabul görmüş; medrese müfredatının omurgası hâline gelmiştir. Öte yandan İbn Rüşd'ün mirası, İslâm coğrafyasında sınırlı kalmış ancak Orta Çağ Avrupası'nda Latince tercümeler aracılığıyla derin izler bırakmıştır. "Averroizm" olarak adlandırılan bu entelektüel akım, Thomas Aquinas ve Albertus Magnus gibi düşünürlerin zihin dünyasını biçimlendirmiş; Batı'da din ve aklın ilişkisine dair tartışmaları yüzyıllarca belirlemiştir.¹⁶

Bununla birlikte, İslâm dünyasındaki entelektüel duraksama ve bilimsel gerilemeyi yalnızca Gazâlî'nin felsefe eleştirisine bağlamak tarihsel açıdan hatalıdır. Moğol istilasının (1258) Bağdat'ı yerle bir etmesi, Endülüs'te yaşanan siyasi çöküş, Haçlı seferlerinin yarattığı ekonomik ve demografik tahribat ve kurumsal eğitimin ağırlıklı olarak naklî ilimlere yönelmesi gibi makro-tarihsel faktörler, entelektüel duraksama sürecinde çok daha belirleyici bir rol oynamıştır.¹⁷

Nitekim Gazâlî sonrası dönemde İbn Tufeyl (ö. 581/1185), İbn Rüşd'ün kendisi ve Fahruddîn er-Râzî (ö. 606/1209) gibi isimler felsefî üretimlerini kesintisiz sürdürmüşlerdir. Osmanlı medreselerinde ise XVII. yüzyıla kadar Meşşâî mantık ve felsefesi aktif biçimde okutulmuştur. Bu gerçekler, "Gazâlî sonrasında İslâm'da felsefe durdu" tezini temelsiz kılmaktadır.¹⁸

Gazâlî-İbn Rüşd tartışmasının çağdaş İslâm felsefesindeki yankıları da önemlidir. Muhammed İkbâl, Fazlur Rahman ve Nasr Hâmid Ebû Zeyd gibi modern düşünürler, bu tartışmayı günümüz bağlamında yeniden yorumlamış; İslâm düşüncesinin yeniden canlanması meselesinde Gazâlî ve İbn Rüşd miraslarına atıflarla özgün tutumlar geliştirmişlerdir.¹⁹

SONUÇ

Gazâlî ve İbn Rüşd tartışması, özünde aklın sınırlarını ve yetkisini tayin etme çabasıdır. Gazâlî, aklın metafizik sahada mutlak hakikate ulaşamayacağını göstererek vahyi ve dini deneyimi koruma altına almaya çalışmış; felsefenin kurumsal statüsünü dönüştürmüştür. İbn Rüşd ise aklın özerkliğini ve tabiat düzeninin nesnel gerçekliğini savunarak dini rasyonel bir zemine oturtmayı hedeflemiş, Aristoteles'in mirasını İslâmî bir perspektifle sentezlemiştir.

Her iki düşünürün mirası da bugün salt tarihsel bir miras değildir. İslâm düşüncesinde din-felsefe, nakil-akıl ve bilim-inanç gerilimlerine dair güncel tartışmalar, bu iki büyük ismin açtığı entelektüel güzergâhlar üzerinde yürümeye devam etmektedir. Gazâlî'nin epistemolojik mütevaziliği ile İbn Rüşd'ün rasyonel bütünleşme projesi, birbirini dışlayan rakip tutumlar olmaktan çok, İslâm medeniyetinin kendisiyle yüzleştiği varoluşsal soruların iki farklı ama tamamlayıcı cevabı olarak okunabilir.²⁰

¹ Gutas, Dimitri. Greek Thought, Arabic Culture: The Graeco-Arabic Translation Movement in Baghdad and Early ʿAbbāsid Society. London & New York: Routledge, 1998, s. 1–14; Endress, Gerhard. "The Circle of al-Kindī." The Ancient Tradition in Christian and Islamic Hellenism. Leiden: Brill, 1997, s. 43–76.

² İbn Sînâ, Ebû Alî el-Hüseyn. Kitâbü'ş-şifâ: İlâhiyyât. thk. G. C. Anawati ve S. Zâyid. Kahire: el-Hey'etü'l-mısriyyetü'l-âmme li'l-kitâb, 1960, s. 379–417; Marmura, Michael E. "Avicenna's Psychological Proof of Prophecy." Journal of Near Eastern Studies 22/1 (1963): s. 49–56.

³ Fakhry, Majid. A History of Islamic Philosophy. 3. bs. New York: Columbia University Press, 2004, s. 217–255.

⁴ Gazâlî, Ebû Hâmid Muhammed. Makāsidü'l-felâsife. thk. Mahmûd Bîcû. Dımaşk: Matbaatü's-sabbâh, 1421/2000, s. 11–24.

⁵ Gazâlî, Ebû Hâmid. Tehâfütü'l-felâsife: Filozofların Tutarsızlığı. çev. Mahmut Kaya ve Hüseyin Sarıoğlu. İstanbul: Klasik Yayınları, 2014, s. 45–52. Küfür ithamlarının kapsamı ve sınırları için bk. Marmura, Michael E. "Ghazali and Demonstrative Science." Journal of the History of Philosophy 3/2 (1965): s. 183–204.

⁶ Griffel, Frank. Al-Ghazālī's Philosophical Theology. New York: Oxford University Press, 2009, s. 97–145.

⁷ Gazâlî, Ebû Hâmid. Miyârü'l-ilm fî fenni'l-mantık. thk. Ahmed Şemsüddîn. Beyrut: Dârü'l-kütübi'l-ilmiyye, 1410/1990, s. 60–78; Hallaq, Wael B. "The Logic of Legal Reasoning in Religious and Non-Religious Cultures: The Case of Islamic Law and the Common Law." Cleveland State Law Review 34/1 (1985): s. 79–96.

⁸ Gazâlî, Tehâfüt, s. 166–172 (On Yedinci Mesele). Ayrıca bk. Marmura, Michael E. "Ghazali's Chapter on Divine Power in the Iqtisad." Arabic Sciences and Philosophy 4/2 (1994): s. 279–315.

⁹ Perler, Dominik ve Ulrich Rudolph. Occasionalismus: Theorien der Kausalität im arabisch-islamischen und im europäischen Denken. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 2000, s. 23–58; Kukkonen, Taneli. "Possible Worlds in the Tahāfut al-Falāsifa: Al-Ghazālī on Creation and Contingency." Journal of the History of Philosophy 38/4 (2000): s. 479–502.

¹⁰ Renan, Ernest. Averroès et l'averroïsme. Paris: Michel Lévy Frères, 1852, s. 102–115; Bu tezi eleştiren güncel çalışmalar için bk. Huff, Toby E. The Rise of Early Modern Science: Islam, China, and the West. 2. bs. Cambridge: Cambridge University Press, 2003, s. 47–79.

¹¹ Lizzini, Olga. "Causality as a Relation: Avicenna (and Some Aspects of His Legacy)." Quaestio 2 (2002): s. 217–244; Dhanani, Alnoor. The Physical Theory of Kalām: Atoms, Space, and Void in Basrian Muʿtazilī Cosmology. Leiden: Brill, 1994, s. 167–192.

¹² İbn Rüşd, Ebü'l-Velîd Muhammed. Faslü'l-makāl fîmâ beyne'l-hikme ve'ş-şerîati mine'l-ittisâl. thk. Muhammed Âbid el-Câbirî. Beyrut: Merkezü dirâsâti'l-vahdeti'l-arabiyye, 1997, s. 89–98.

¹³ İbn Rüşd, Ebü'l-Velîd. Tehâfütü't-tehâfüt: Tutarsızlığın Tutarsızlığı. çev. Kemal Işık ve Necip Taylan. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2018, s. 197–235.

¹⁴ İbn Rüşd, Faslü'l-makāl, s. 63–65; Leaman, Oliver. Averroes and His Philosophy. Oxford: Clarendon Press, 1988, s. 162–189.

¹⁵ Urvoy, Dominique. Ibn Rushd (Averroes). çev. Olivia Stewart. London: Routledge, 1991, s. 88–121.

¹⁶ Kuksewicz, Zdzisław. "Averroism." Routledge Encyclopedia of Philosophy. Londra: Routledge, 1998; Hankins, James. Plato in the Italian Renaissance. Leiden: Brill, 1990, c. I, s. 43–58.

¹⁷ Sayılı, Aydın. İslam Dünyasında Rasathane ve Müesses Mevkii. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1991, s. 398–425; Saliba, George. Islamic Science and the Making of the European Renaissance. Cambridge, MA: MIT Press, 2007, s. 5–29.

¹⁸ Aydın, Mehmet S. İslam Felsefesi Üzerine Analizler. Ankara: Nobel Yayınları, 2012, s. 85–102; Taşköprîzâde Ahmed Efendi. Miftâhu's-saâde ve misbâhü's-siyâde. Beyrut: Dârü'l-kütübi'l-ilmiyye, 1985, c. I, s. 203–256.

¹⁹ İkbâl, Muhammed. The Reconstruction of Religious Thought in Islam. Lahore: Ashraf Press, 1930, s. 5–12; Fazlur Rahman. Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition. Chicago: University of Chicago Press, 1982, s. 1–36.

²⁰ Nakamura, Kojiro. "Was Ghazali an Occasionalist?" Occasionalismus. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 2000, s. 185–207; Hourani, George F. Reason and Tradition in Islamic Ethics. Cambridge: Cambridge University Press, 1985, s. 198–218.

Aydın, Mehmet S. İslam Felsefesi Üzerine Analizler. Ankara: Nobel Yayınları, 2012.

Dhanani, Alnoor. The Physical Theory of Kalām: Atoms, Space, and Void in Basrian Muʿtazilī Cosmology. Leiden: Brill, 1994.

Endress, Gerhard. "The Circle of al-Kindī." The Ancient Tradition in Christian and Islamic Hellenism. Leiden: Brill, 1997.

Fakhry, Majid. A History of Islamic Philosophy. 3. bs. New York: Columbia University Press, 2004.

Fazlur Rahman. Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition. Chicago: University of Chicago Press, 1982.

Gazâlî, Ebû Hâmid Muhammed. Makāsidü'l-felâsife. thk. Mahmûd Bîcû. Dımaşk: Matbaatü's-sabbâh, 1421/2000.

Gazâlî, Ebû Hâmid Muhammed. Miyârü'l-ilm fî fenni'l-mantık. thk. Ahmed Şemsüddîn. Beyrut: Dârü'l-kütübi'l-ilmiyye, 1410/1990.

Gazâlî, Ebû Hâmid Muhammed. Tehâfütü'l-felâsife: Filozofların Tutarsızlığı. çev. Mahmut Kaya ve Hüseyin Sarıoğlu. İstanbul: Klasik Yayınları, 2014.

Griffel, Frank. Al-Ghazālī's Philosophical Theology. New York: Oxford University Press, 2009.

Gutas, Dimitri. Greek Thought, Arabic Culture: The Graeco-Arabic Translation Movement in Baghdad and Early ʿAbbāsid Society. London & New York: Routledge, 1998.

Hallaq, Wael B. "The Logic of Legal Reasoning in Religious and Non-Religious Cultures." Cleveland State Law Review 34/1 (1985): s. 79–96.

Hankins, James. Plato in the Italian Renaissance. Leiden: Brill, 1990.

Hourani, George F. Reason and Tradition in Islamic Ethics. Cambridge: Cambridge University Press, 1985.

Huff, Toby E. The Rise of Early Modern Science: Islam, China, and the West. 2. bs. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.

İbn Rüşd, Ebü'l-Velîd Muhammed. Faslü'l-makāl. thk. Muhammed Âbid el-Câbirî. Beyrut: Merkezü dirâsâti'l-vahdeti'l-arabiyye, 1997.

İbn Rüşd, Ebü'l-Velîd Muhammed. Tehâfütü't-tehâfüt: Tutarsızlığın Tutarsızlığı. çev. Kemal Işık ve Necip Taylan. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2018.

İbn Sînâ, Ebû Alî el-Hüseyn. Kitâbü'ş-şifâ: İlâhiyyât. thk. G. C. Anawati ve S. Zâyid. Kahire: el-Hey'etü'l-mısriyyetü'l-âmme li'l-kitâb, 1960.

İkbâl, Muhammed. The Reconstruction of Religious Thought in Islam. Lahore: Ashraf Press, 1930.

Kukkonen, Taneli. "Possible Worlds in the Tahāfut al-Falāsifa." Journal of the History of Philosophy 38/4 (2000): s. 479–502.

Kuksewicz, Zdzisław. "Averroism." Routledge Encyclopedia of Philosophy. Londra: Routledge, 1998.

Leaman, Oliver. Averroes and His Philosophy. Oxford: Clarendon Press, 1988.

Lizzini, Olga. "Causality as a Relation: Avicenna." Quaestio 2 (2002): s. 217–244.

Marmura, Michael E. "Avicenna's Psychological Proof of Prophecy." Journal of Near Eastern Studies 22/1 (1963): s. 49–56.

Marmura, Michael E. "Ghazali and Demonstrative Science." Journal of the History of Philosophy 3/2 (1965): s. 183–204.

Nakamura, Kojiro. "Was Ghazali an Occasionalist?" Occasionalismus. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 2000.

Perler, Dominik ve Ulrich Rudolph. Occasionalismus. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 2000.

Renan, Ernest. Averroès et l'averroïsme. Paris: Michel Lévy Frères, 1852.

Saliba, George. Islamic Science and the Making of the European Renaissance. Cambridge, MA: MIT Press, 2007.

Sayılı, Aydın. İslam Dünyasında Rasathane ve Müesses Mevkii. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1991.

Taşköprîzâde Ahmed Efendi. Miftâhu's-saâde. Beyrut: Dârü'l-kütübi'l-ilmiyye, 1985.

Urvoy, Dominique. Ibn Rushd (Averroes). çev. Olivia Stewart. London: Routledge, 1991.