Ruhunun Gergefini Adana’da Dokuyan Şair

Bazı şehirler kendilerini yazan şairlerle var olur. İstanbul’un Nedim’i, Bursa’nın Tanpınar’ı varsa, sıcağıyla, seliyle, sıtmasıyla bir zamanlar sürgün yeri sayılan Adana’nın da kendisini her şeyiyle ve her şeye rağmen sevmiş bir şairi vardır: Arif Nihat Asya. Songül Kundakçı Cansız’ın “Şair, Şiir ve Şehir – Arif Nihat’ın İzinde” adlı kitabı, “Bayrak” şiirinin gölgesinde kalmış bu büyük şairi, ruhunun gergefini dokuduğu şehirle birlikte yeniden okumaya çağırıyor.

Kitap, 1928’de Adana’ya gelen genç bir edebiyat öğretmeninin hikâyesiyle açılıyor. Doğumundan yedi gün sonra babasını, kısa süre sonra annesini, ardından dedesini ve yakınlarını yitiren; elden ele, sonunda “millete kalmış” bir öksüz ve yetimdir o. Devletin parasız yatılı okullarında yetişen, kendi beşiğini kendi sallamak zorunda kalan bu çocuk, Adana’ya vardığında içinde kanayan bir yarayla birlikte bir de vefa borcu taşır. Belki de bu yüzden öğrencilerine sahip çıkar, şehre sahip çıkar; zamanla da Çukurova’ya Karacaoğlan’ın gözüyle bakan, baktıkça sevip sevdikçe sahiplenen bir Adanalıya dönüşür.

Cansız’ın kitabı, bir biyografinin sınırlarını aşarak şair ile şehrin birbirini nasıl biçimlendirdiğini izliyor. Arif Nihat’ın mertliği, dobralığı, kalender meşrebi, sözünü sakınmayan pervasızlığı, yazarın deyişiyle, yaşadığı toprağın izini taşıyor. Şair de karşılığında şehre bir hafıza bırakıyor: Seyhan’ın taşkınları, Toros’un yaylaları, Kız Lisesi’nin nehre bakan yalısı, Hadırlı Mahallesi’nin tahtları, Tarsus’tan Feke’ye, Namrun’dan Sumbas’a uzanan köyler, kasabalar ve onlara yazılmış rubailer… Hepsinin merkezinde ise 5 Ocak Kurtuluş Bayramı’nın coşkusu duruyor. Kitap bu şiirleri, yazıldıkları dönemin Adana’sıyla yan yana koyarak hem bir şairin iç dünyasını hem de bir şehrin Cumhuriyet’in ilk yıllarından bugüne uzanan değişimini okura gösteriyor.

Eserin belki de en çarpıcı yanı, Arif Nihat’ın şehir kimliğine dair kaygılarını görünür kılması. Adana’nın yalnızca pamuk ve portakalla anılmasına itiraz eden, şehirlerin birbirine benzeyerek ruhlarını yitirmesine henüz kimse bunu konuşmazken isyan eden bir aydın çıkıyor karşımıza. Yazarın vurguladığı gibi, bugün neredeyse bütün şehirlerin aynılaştığı bir çağda bu sesin yerel yöneticilere ve şehirde yaşayan herkese söyleyeceği çok şey var.

Kitap aynı zamanda bir kalemin bedel ödeyişini de anlatıyor. Halkevi çalışmaları, “Görüşler” dergisi, Türk Sözü’ndeki “Kanatlar ve Gagalar” köşesi, ardından muhalif Demokrat gazetesinde “Ay” imzasıyla yazdığı yazılar… İktidarı kızdıran şairin Edirne’ye sürgünü, Hasan Âli Yücel’le yaşadığı gerilim, Adana’ya dönüş kararlılığı ve milletvekilliği, sayfalar boyunca bir roman akıcılığıyla ilerliyor. Bütün bunların arasında Mevlevî dervişliğine uzanan manevi yolculuğu, ikinci eşi Servet Hanım’la kurduğu sevgi dolu yuva ve hayata sımsıkı bağlı neşeli mizacı, sert bir mücadelecinin ardındaki yumuşak gönlü de gözler önüne seriyor.

Kitabın satır aralarında hüzünlü bir sitem de saklı. Ömrünün son yıllarında 5 Ocak kutlamalarına çağrılmayan, TRT tarafından yok sayılan, şiirleri kitaplardan çıkarılan bir şairin kırgınlığı bu. Ancak Cansız, sonuç bölümünde dikkat çekici bir tespit yapıyor: Onu susturmak isteyen makam sahiplerinin adları unutulmuşken, Arif Nihat’ın adı her geçen gün daha çok anılıyor. Bugün 5 Ocak’ın, onu anma günüyle birlikte kutlanması da bu geç gelen vefanın bir göstergesi.

Hayatının otuz yılını Adana’da öğretmenlikle geçiren yazar, bu kitabı hem şaire hem şehre bir vefa borcu olarak hazırladığını söylüyor. Gazete arşivlerinden şiir ve nesir kitaplarına uzanan titiz bir taramanın ürünü olan eser, akademik bir dikkatle yazılmış ama bir şehir sevdalısının sıcaklığını hiç kaybetmiyor. Okur, bu sayfalarda Adana’yı Arif Nihat’ın gözüyle geziyor, şairi de Adana’nın aynasında yeniden tanıyor.

“Şair, Şiir ve Şehir”, Arif Nihat Asya’yı yalnızca bir marşın ya da bir bayrak şiirinin sahibi olarak bilenler için bir keşif; Adana’yı seven, onun hafızasını merak eden herkes içinse vazgeçilmez bir yol arkadaşı.